ریشه شناسی شبهات

شناخت اصل و ریشه هر رویداد به فهم آن کمک شایانی می کند. تحولات روحی نیز از این قاعده مستثنا نیستند. شبهات به عنوان عقایدی که با ذهن و روح انسان ها در ارتباطند اگر درست شناخته شوند و منشا ایجاد آن ها دانسته شود آسان تر برطرف می شوند، از این رو اهل بیت در شناساندن ریشه وقوع و ایجاد شبهات تلاش می کردند.

در روایات وارده ریشه های شبهه به دو دسته درونی و بیرونی تقسیم می شود.

الف: درونی

نفس اماره و مسوله

بزرگ ترین دشمن انسان نفس اوست که در درون او جای دارد. علمای اخلاق در بیان انواع نفس به دو نفس مسوله و اماره اشاره نموده اند که آدمی را به زشتی سوق می دهند به این ترتیب که نفس برای گمراهی انسان ابتدا بدی را در نظر او زینت داده و مطلوب جلوه می دهد سپس او را به انجام و اتیان آن عمل ناپسند امر می کند. به این دو نفس در سوره یوسف علیه السلام اشاره شده است

حضرت علی علیه السلام در کلام جامعی ، شبهه را یکی از چهار پایة کفر شمرده اند و برای آن چهار ستون دانسته اند:

«وَ الشُّبْهَةُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ إِعْجَابٍ بِالزِّینَةِ وَ تَسْوِیلِ النَّفْسِ وَ تَأَوُّلِ الْعِوَجِ وَ لَبْسِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ وَ ذَلِکَ بِأَنَّ الزِّینَةَ تَصْدِفُ عَنِ الْبَیِّنَةِ وَ أَنَّ تَسْوِیلَ النَّفْسِ یُقَحِّمُ عَلَی الشَّهْوَةِ وَ أَنَّ الْعِوَجَ یَمِیلُ بِصَاحِبِهِ مَیْلًا عَظِیماً وَ أَنَّ اللَّبْسَ ظُلُمَاتٌ بعضها فَوْقَ بَعْضٍ فَذَلِکَ الْکُفْرُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ»

و شبهه بر چهار شعبه است: شادمان شدن بزینت (دنیا یا رأیهای فاسده ای که نزد خود زینت داده)، و خود آرائی (بأباطیل)، و بازگرداندن کج (را براست بنظر خویشتن)، و در آمیختن حق را بباطل، و این برای آنست که زینت انسان را از بینه (و برهان روشن) باز دارد، و خود آرائی مایه افتادن در شهوت است، و کجی صاحب خود را بانحراف بزرگی بکشاند، و آمیختن حق بباطل تاریکیهائی است که رویهم انباشته. اینست کفر و ستون ها و شعبه های آن.[7]

در این روایت به چهار پایة شبهه اشاره شده است . گرچه هر کدام از این ستون ها وابسته به نفس و ارادة انسان است اما سه پایة نخستین ارتباط عمیق تری با نفس انسان دارند و پایة چهارم یعنی درآمیختن حق و باطل ریشه های بیرونی زیادی دارد.

زیبایی های موهوم دنیا خود به خود باعث شگفت زدگی دنیا طلبان می گردد اما اگر با زینت دادن نفس همراه گردد اثر مخرب آن دو چندان می شود. به گونه ای که این حب و دوستی بیش از حد و موهوم، چشم و گوش محب را کر و کور کرده و کجی ها و انحرافات محبوب را نمی بیند از این رو چه بسا باطل را حق بداند و حق را باطل ، منکر را معروف پندارد و معروف را منکر، ایمان را کفر انگارد و کفر را ایمان . این است شبهه به عنوان پایه ای از کفر.

ب: بیرونی

اگرچه انسان موجود مختاری است که با اراده خود تصمیم می گیرد اما نمی توان از نقش عوامل تاثیر گزار بر او غفلت نمود. وسوسه های شیاطین جن و انس، بدعت های آشکار و پنهان در دین، عالمان گمراه و... از عوامل مؤثر بر تصمیمات انسان هستند.

1-شیطان

نخستین عامل بیرونی که نقش مهمی در گمراه ساختن انسان داشته و دشمن قسم خوردة او محسوب می شود شیطان است. در قرآن کریم اشاره شده است که شیطان تاکید کرده از مقابل و پشت انسان و از جانب راست و چپ به سمت او می آید و برای گمراه ساختن او تلاش می کند. در روایتی از امام باقر علیه السلام از سمت راست آمدن شیطان در این آیه چنین معنا شده است:

« رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ ...وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ أُفْسِدُ عَلَیْهِمْ أَمْرَ دِینِهِمْ بِتَزْیِینِ الضَّلَالَةِ وَ تَحْسِینِ الشُّبْهَةِ[8]»

امام باقر علیه السلام فرمودند:... معنای آمدن از سمت راست فساد در دین آن ها با زینت دادن گمراهی و نیکو شمردن شبهات در نظر ایشان است.

پس همان گونه که نفس انسان با زینت دادن زشتی ها انسان را به ورطة شبهات می افکند شیطان نیز گمراهی و شبهه را در نظر انسان زیبا جلوه می دهد و او را به این طریق گمراه می کند. از اینجا معلوم می شود که کار شیطان هماهنگ با روحیات نفسانی انسان است و چیزی بیشتر از دعوت به خواسته های نفس اماره نیست و تصمیم گیرنده نهایی خود آدمی است.

2- انسان ها

دومین عامل بیرونی که در روایات به آن اشاره شده عامل انسانی است، فهم نادرست از دین و یا ایجاد بدعت های عمدی در مذهب ، نفسانیات و خصومت های انسانی باعث افتادن در شبهه می شود .