چکیده

شبهات عقیدتی گزاره هایی هستند که حق نمایند اما حق نیستند به همین خاطر آن ها را شبهه نام نهاده اند. شناسایی این عقاید منحرف که گاهی در قالب بدعت در دین ظاهر می شوند بسیار ضروری است زیرا در احادیث مساوی با کفر شمرده شده است . سیرة پیامبر و اهل بیت صلوات الله علیهم در مقابله با این شبهات به صورت شناسایی ریشه های ایجاد شبهه، سعی در دفع خطر شبهات از جامعه و در نهایت کوشش در رفع این شبهات جلوه گر است.

معصومین صلوات الله علیهم با اشاره به ریشه وقوع شبهه ابتدا سعی در پیشگیری از مبتلا شدن مومنین در دام شبهات داشتند و اگر انسانی را دچار شبهات می یافتند تلاش در بیرون آوردن او از این ورطه می کردند.

مقدمه

دعوای حق و باطل همیشه در جهان وجود داشته است. از آن زمان که آدم خلق شد شیطانی هم بود که او را بفریبد، علاوه بر وجود شیاطین جنی و انسی نفس انسان به عنوان بزرگ ترین دشمن او همواره با تزیین و تسویل، او را به سمت باطل سوق می دهد. اغوای نفس و شیطان معمولا به صورت باطل محض نمایان نمی شود بلکه با آمیختن حق و باطل همراه است به گونه ای که انسان ناآگاه را به اشتباه افکنده و اندک اندک او را به سمت باطل محض می کشاند و از حق دور می کند.

در اهمیت شبهه همین بس که از پایه ها و ارکان کفر شمرده شده است .[1] تبعیت از شبهات باعث هلاکت تابعین آن می شود[2] . از امام رضا علیه السلام نقل است که خطر شبهه افکنانی را که ادعای دوستی اهل بیت را هم دارند از فتنه دجال مهم تر است:

«الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْخَزَّازِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ إِنَّ مِمَّنْ یَنْتَحِلُ مَوَدَّتَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ فِتْنَةً عَلَی شِیعَتِنَا مِنَ الدَّجَّالِ فَقُلْتُ بِمَا ذَا قَالَ بِمُوَالَاةِ أَعْدَائِنَا وَ مُعَادَاةِ أَوْلِیَائِنَا إِنَّهُ إِذَا کَانَ کَذَلِکَ اخْتَلَطَ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ وَ اشْتَبَهَ الْأَمْرُ فَلَمْ یُعْرَفْ مُؤْمِنٌ مِنْ مُنَافِقٍ [3]»

از این رو برای رسیدن به کمال اعتقادی نمی توان تنها به آموزش عقاید حقه اکتفا کرد بلکه باید در هر زمان سلاح مقابله با شبهات اعتقادی را نیز در دست داشت. پیشگیری از وقوع شبهات و نجات انسان ها از ورطه شبهات یکی از اقدامات مهم و اساسی معصومین در تربیت اعتقادی بوده است. از اثراتی که در نهج البلاغه برای وجود پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله شمرده شده است یکی از بین بردن شبهات است[4].

در این فصل نخست به معنای شبهه اشاره می کنیم، سپس ریشه شبهات در کلام معصومین را بررسی کرده و در پایان به سیره ایشان در مقابله با شبهات اعتقادی می پردازیم.

معنای لغوی

شبهه در لغت از ماده شبه گرفته شده است و معانی مختلفی را برای آن ذکر کرده اند، که همه آن ها همان معنای عرفی فارسی را برای این ماده بیان می کنند، شباهت دو یا چند چیز به یکدیگر به مناسبتی در شکل و صورت یا معنا، به نوعی که تمییز یکی از دیگری گاهی مشکل می باشد. در عربی (شبه) نام نوعی مس است، به خاطر دوایی که به آن می زنند زرد می شود و چون شبیه طلا است به آن شبه می گویند.[5]

امام علی علیه السلام در بیان معنای شبهه می فرمایند: « و انما سمیت الشبهة شبهة لانها تشبه الحق[6]» بدرستیکه شبهه را برای این شبهه نامیدنده اند که به حق شبیه است. همین معنا از شبهه در این فصل مورد نظر است. در این بحث شبهات اعتقادی به عقاید نادرستی اطلاق می گردند که به علت شباهت داشتن با عقاید حقه برخی انسان ها را به اشتباه انداخته و آن عقاید را حق تصور می کنند

باید توجه داشت که بحث شبهات فقهی از موضوع ما خارج است و معنای مخصوصی دارد که در فقه از آن صحبت می شود. مثلا مایعی را که نمی دانند حلال یا حرام است شبهه دار می نامند. همچنین عقاید باطل در صورتی که صریح بیان شوند در دایره شبهات مورد نظر ما قرار ندارند بلکه عقاید باطلی که صورت حق به خود گرفته اند و مومنان را به اشتباه می افکنند مورد نظر ما بوده است.