شخصيت حضرت عيسى در الهيات مسيحى

همچنان كه دانشمندان و پژوهشگرانِ كتاب مقدّس و مسيحيت نيز معتقدند، مجموعه عهد جديد بر اساس دو نگرش كاملاً متفاوت به شخصيت حضرت عيسى، دو نظام الهياتى كاملاً جدا از هم ارائه مى كند (ر.ك: ناس، 1373، ص 614؛ ايلخانى، 1386، ص 2120؛ سليمانى اردستانى، 1381، ص 9888؛ توفيقى، ص 174ـ175). رساله هاى پولس، انجيل و نامه هاى يوحنّا، اساس الهيات مبتنى بر الوهيت و خدا بودن حضرت عيسى و اناجيل سه گانه متى، مَرقس و لوقا و بخش هاى ديگر عهد جديد مبناى الهيات مبتنى بر انسان، بنده و پيامبر بودن اوست (ر.ك: انجيل يوحنا، 1:1ـ3و14؛ 30:10؛ رساله پولس به فيليبا، 5:2ـ7؛ رساله پولس به روميان، 5:10ـ15؛ 8:14ـ17؛ انجيل متى، 5:17ـ19؛ 17:10؛ 18:12؛ انجيل لوقا، 3:23ـ28؛ اعمال رسولان، 3:13). اناجيل يادشده از جمله به سبب اشتراك در ارائه شخصيت بشرى از حضرت مسيح، به «اناجيل همنوا» معروفند. نظام اعتقادى مبتنى بر الوهيت حضرت عيسى را پولس بنيان نهاد و آن ديگرى را حواريان مسيح عليه السلام به سركردگى پطرس نمايندگى مى كردند. نزاع فكرى و اعتقادى طرف داران دو ديدگاه تا نيمه نخست قرن چهارم ميلادى (325م) ادامه داشت تا اينكه ارباب كليسا سرانجام در نشستى موسوم به «شوراى نيقيه» مسيح شناسى پولس را به رسميت شناختند (ناس، 1373، ص 633ـ634؛ دورانت، 1378، ج 3، ص 770). در دوره هاى بعد با پيدايش اعتقاد به الوهيت روح القدس، عقيده تثليث شكل گرفت.

عقيده تثليث (TRINITY) كه الوهيت حضرت عيسى محورى ترين مؤلفه آن است، در الهيات رايجِ مسيحى آموزه اى بنيادين است و الوهيت خداى سه گانه پدر، پسر و روح القدس را بيان مى كند (هاكس، 1377، ص 344ـ345؛ ميشل، 1381، ص 73 و 75ـ76). اين نظريه بيانگر ادراك بخش وسيعى از مسيحيت درباره خدا به عنوان يك حقيقت سه گانه است. بر اساس اين بيان، وجود و ذات الهى، يگانه است؛ ولى در سه شخص يا اُقْنومِ متمايزِ پدر، پسر و روح القدس بروز و ظهور يافته است و آن سه در عين داشتن تشخص و تمايز، داراى يك ذات بوده و از يكديگر جدا نيستند. در آثار متكلمان و نويسندگان مسيحى با تأكيد بر توحيد و اهميت زيادى كه ادراكِ يگانگى خدا در مسيحيت دارد، هرگونه تفسيرى از تثليث و سه گانگى ذات خدا در صورت ناسازگارى با وحدانيت او رد، و تثليث، توحيد مسيحى و تلاشى براى بيان يگانگى خدا خوانده شده است (ميشل، 1381، ص 75؛ ايلخانى، 1382، ص 99).

تأكيد بر يگانگى در عين سه گانگى ذات خداوند، نظريه تثليث را تناقض آميز و فهم و پذيرش آن را بسيار دشوار كرده است. تلاش تاريخى متفكران مسيحى براى به دست دادن تفسيرى روشن در اين زمينه بيش از پيش ابهام آفرين و نافرجام ارزيابى شده است (ميشل، 1381، ص 72ـ75؛ ايلخانى، 1382، ص 98ـ100). بر اين اساس، تعريف بر جاى مانده در ميراث كلامى و نظرى مسيحيت در نهايت تثليث را يك راز سر به مُهر قدسى و امرى برهان ناپذير و فراعقلى مى شناساند كه به سبب محدوديت وجودى و ذهنى بشر، در فهم و ادراك وى نمى گنجد (ميشل، 1381، ص 75؛ دورانت، 1378، ج 3، ص 770).