آسمان ، نعمت الهی

کلیک کن

«آسمان را همچون سقفى بر بالاى سر شما قرار داد» ( وَ السَّماءَ بِناءً).
کلمه «بَناء» با توجه به «لَکُمْ» بیانگر آن است که آسمان به نفع انسان بالاى سر او بنا شده است، طبعاً همچون سقف، این معنى به صورت صریح ترى در جاى دیگر قرآن آمده است: وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً: «ما آسمان را سقف محفوظى قرار دادیم».(2)
شاید این تعبیر، براى بعضى از کسانى که به وضع ساختمان آسمان و زمین از نظر هیئت امروز آشنا هستند عجیب بیاید که این سقف چگونه است و کجاست؟ آیا این تعبیر، فرضیه هیئت «بطلمیوس» را دائر به قرار گرفتن افلاک به روى هم همچون طبقات پوست پیاز در خاطره ها تداعى نمى کند؟ ولى با توجه به توضیح زیر مطلب کاملاً روشن مى شود:
کلمه «سَماء» در قرآن به معانى مختلفى آمده است، که قدر مشترک همه آنها چیزى است که در جهت فوق قرار گرفته است، یکى از آنها که در این آیه به آن اشاره شده است، همان جوّ زمین است، یعنى قشر هواى متراکمى که دور تا دور کره زمین را پوشانده، و طبق نظریه دانشمندان ضخامت آن، چند صد کیلومتر است.
اگر به نقش اساسى و حیاتى، این قشر ضخیم هوا، که زمین را از هر سو احاطه کرده است بیندیشیم خواهیم دانست تا چه حدّ این سقف، محکم و براى حفاظت انسان ها مؤثر است.
این قشر مخصوص هوا که همچون سقفى بلورین، اطراف ما را احاطه کرده در عین این که مانع از تابش نور آفتاب ـ این اشعه حیات بخش و زندگى آفرین ـ نیست به قدرى محکم و مقاوم است که از یک سد پولادین که چندین متر ضخامت داشته باشد نیز محکم تر است!
اگر این سقف نبود، زمین دائماً در معرض رگبار سنگ هاى پراکنده آسمانى بود و عملاً آرامش از مردم جهان سلب مى شد، ولى این قشر فشرده چند صد کیلومترى(3) تقریباً تمام سنگ هاى آسمانى را قبل از سقوط به سطح زمین مى سوزاند و نابود مى کند و تنها تعداد بسیار کمى مى توانند از آن عبور کرده و به عنوان یک زنگ خطر براى زمینیان به گوشه اى پرتاب شوند، و این تعداد کم هرگز نتوانسته است آرامش را بر هم زند.(4)
از جمله شواهدى که نشان مى دهد یکى از معانى آسمان همین «جوّ زمین» است، حدیثى است که از پیشواى بزرگ ما امام صادق(علیه السلام) درباره رنگ آسمان نقل شده است آنجا که به «مفضل» مى فرماید:
«اى مفضل در رنگ آسمان بیندیش که خدا آن را این چنین آبى آفریده که موافق ترین رنگ ها براى چشم انسان است و حتى نظر کردن به آن دیده را تقویت مى کند».(5)
این را همه مى دانیم که: رنگ آبى آسمان چیزى جز رنگ هواى متراکم شده اطراف زمین نیست، بنابراین منظور از آسمان در این حدیث همان جو زمین است.
در آیه 79 سوره «نحل» مى خوانیم: أَ لَمْ یَرَوْا إِلَى الطَّیْرِ مُسَخَّرات فی جَوِّ السَّماء: «آیا آنها به پرندگانى که در دل آسمان تسخیر شده اند نگاه نکردند»؟
درباره معانى دیگر آسمان ذیل آیه 29 همین سوره بحث مشروح ترى مطالعه خواهید فرمود.
بعد از آن به نعمت باران پرداخته مى گوید: «و از آسمان آبى نازل کرد» (وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً).
اما چه آبى؟ حیات بخش، زندگى آفرین، و مایه همه آبادى ها و شالوده همه نعمت هاى مادى.
جمله «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً»، بار دیگر این حقیقت را تأکید مى کند که منظور از «سَماء» در اینجا همان جو زمین است، زیرا مى دانیم باران از ابرها، و ابرها از تراکم بخارهائى که در جو زمین پراکنده اند، به وجود مى آیند.
امام سجاد على بن الحسین(علیهما السلام) در تفسیر این آیه راجع به نزول باران از آسمان بیان جالبى فرموده که ذیلاً مى خوانید:
«خداوند باران را از آسمان نازل مى کند تا به تمام قله هاى کوه ها، تپه ها و گودال ها و خلاصه تمام نقاط مرتفع و هموار برسد (و همگى بدون استثناء سیراب گردند) و آن را دانه، دانه، نرم و پى در پى ـ گاهى به صورت دانه هاى درشت و گاهى قطره هاى کوچک تر ـ قرار داد، تا کاملاً در زمین فرو رود، و سیراب گردد، و آن را به صورت سیلابى نفرستاد تا زمین ها، درختان، مزارع و میوه هاى شما را بشوید و ویران کند».(6)
قرآن، سپس به انواع میوه هائى که از برکت باران و روزى هائى که نصیب انسان ها مى شود اشاره کرده چنین مى گوید: «خداوند به وسیله باران، میوه هائى را به عنوان روزى شما از زمین خارج ساخت» (فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ).
این برنامه الهى که از یکسو، رحمت وسیع و گسترده خدا را بر همه بندگان مشخص مى کند، و از سوى دیگر، بیانگر قدرت او است که چگونه از آب بى رنگ صدهزاران رنگ از میوه ها و دانه هاى غذائى با خواص متفاوت براى انسان ها، و همچنین جانداران دیگر، آفریده، یکى از زنده ترین دلائل وجود او است لذا بلافاصله اضافه مى کند: «اکنون که چنین است براى خدا شریک هائى قرار ندهید در حالى که مى دانید» (فَلا تَجْعَلُوا لِلّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).
آرى همه شما مى دانید این بت ها و شرکاى ساختگى، نه شما را آفریده اند نه روزى مى دهند، و نه کمترین مواهب شما از ناحیه آنها است، پس چگونه آنها را شبیه خدا مى دانید.
«أَنْداد» جمع «ند» (بر وزن ضد) به معنى شریک و شبیه است، بدیهى است این شباهت و شرکت، در پندار بت پرستان وجود داشته، نه این که یک امر واقعى باشد.
یا به تعبیر دقیق تر چنان که «راغب» در «مفردات» مى گوید: «ند» و «ندید» به معنى چیزى است که از نظر گوهر و ذات شریک و شبیه چیز دیگرى باشد، بنابراین به نوع خاصى از مماثلث و همانندى گفته مى شود، یعنى همانندى در گوهر ذات.

* * *