قانونمندی ارتباط طبیعت و ماوراء طبیعت

این نگرش در سطح دیگری می تواند به عنوان یکپارچگی آفرینش مطرح شود که یکی از مهمترین دستاوردهای آن ارتباط مستمر طبیعت با ماوراء آن است. در این تفکر بر خلاف آنچه عده ای خیال می کنند جهان طبیعت در هرج و مرج ناشی از دخالت عوامل ماوراء طبیعی به سر می برد، ماوراء طبیعت تضمین کننده نظم و حافظ قوانین و سنن حاکم بر طبیعت است. در این دیدگاه سنت و قانون معنایی وسیعتر و دقیقتر می یابد. تفسیر و برداشت عین القضاه همدانی از سنت الهی حاکم بر جهان نمونه خوبی برای این نگرش است:
اگر کسی مثلاً تو را برنجاند به زبان یا به فعل، و تو مکافات نکنی نه به زبان و نه به فعل، سنت ازلی چنان است که رنجی به وی رسد از جای دیگر. المکافات فی الطبیعه واجبه، ای فی طبیعه الوجود، و این همان است که «و لن تجد لسنه الله تبدیلاً» معنی واجب این بود که لاتبدیل لکلمات الله و اینکه سنه الله می خوانیم همان معنی طبیعت است. (19)
این برداشت وسیع از قانون و سنت تنها در صورتی امکان دارد که جهان را تحت تدبیر مدبری باشعور بدانیم و این نیز خود با برداشت مجموعه ای از جهان و مرتبط دانستن طبیعت و ماوراء طبیعت ممکن است.
عده ای تصور کرده اند در صورت پذیرش ارتباط طبیعت با عوامل ماوراء طبیعی، عرصه طبیعت برای تاخت و تاز بی رویه این عوامل باز خواهد شد و آنگاه امکان ارائه قوانین عام و ثابت وجود نخواهد داشت. به عقیده اینان این نگرش به جهان نوعی هرج و مرج ذهنی و علمی را پدید می آورد. اگر کسی این اشکال را با توجه به برداشتهای عامیانه از سنت الهی و حضور فراگیر تدبیر الهی مطرح کند شاید بتوان آن را جدّی تلقی کرد، لیکن اگر چنین پنداشته شود که اندیشمندان و محققان مذهبی اینگونه برداشتی از ارتباط طبیعت و ماوراء طبیعت دارند باید توجه داشت که ارتباط ماوراء طبیعت با طبیعت و انسان ارتباطی است قانونمند و با ضابطه هایی مشخص، اگر گفته می شود جهان تحت تدبیر خداوند و جنود اوست و عوامل غیر مادی بر اساس بینشهای دینی می توانند بر عوامل مادی تأثیر بگذارند، خود این تأثیر نیز در یک رابطه علّی و ضابطه دار مطرح می شود. عوامل مادی و غیر مادی در آیات و روایات تا حدی فراوان است که نیازی به ذکر نمونه ندارد. این نوع نگرش خاص دین اسلام نیست و در ادیان دیگر نیز به صراحت بیان شده است.
بنابراین، اولاً در یک نگرش مجموعه ای به جهان که تفکرات دینی بر آن اصرار دارند می توان از ارتباط منظم اجزای جهان سخن گفت.
از طرف دیگر در تفکرات دینی محققانه - نه فرهنگ دینی عوام - بر این نکته تأکید شده است که عوامل غیر مادی یا خداوند جانشین عوامل مادی نیستند، بلکه رابطه آنها طولی است. ممکن است شخصی چنین اشکالی وارد کند که اگر شما نظام اسباب و مسببات مادی را می پذیرید و علت قریب پدیده های مادی را عوامل مادی می دانید؛ پس بهتر است علم با صرف نظر از عوامل غیرمادی تحقیقات خود را به پیش برد. زیرا همانطور که از آلفرد نورث وایتهد نقل شده است: علم با مفهوم بنیادین «نظام مجزای ایده آل (20)» پس از گالیله و نیوتن توانست پیشرفت کند و نگرش یکپارچه به جهان، مانع تحقیقات علمی است. در پاسخ به این اشکال باید اشاره شود که بسیاری از پدیده های انسانی، بر خلاف پدیده های فیزیکی، مادی نیستند. بنابراین، آنچه گفته شد مبنی بر اینکه علت قریب پدیده های مادی، عوامل مادی اند و در تحقیقات علمی بهتر است به همین حد اکتفا شود. در علوم انسانی از جمله جامعه شناسی به طور کامل صدق نمی کند. نکته دیگر اینکه مقصود از علت در بیان مذکور علت ناقصه یا علت معدّه است نه علت فاعلی و غایی. اگر گفته می شود جهان را یکپارچه با توجه به مبدأ و معاد در نظر بگیرید این به معنای مخالفت با ارزش بررسیهای علمی جزئی نگر نیست، بلکه مقصود آن است که برای درک بهتر و کاملتر، باید این شناخت تعالی یابد، و به تعبیر حافظ هر قدر این کشف علمی دقیق باشد تا وقتی که ارتباط آن با کلک صانع این جهان فهم نشود ارزش چندانی ندارد.

هر کو نکند فهمی زین کلک خیال انگیز
نقشش به حرام از خود صورتگر چین باشد

بناراین در بینشهای دینی، جهان دارای نظم و قانون خاص خود است و امور بر اساس نظامی خاص در جریان هستند؛ لیکن مفهوم این نظم و قانون وسیعتر از نگرشهای تجربی است. در این بینشها حتی مواردی نظیر معجزه نیز قانونمند دانسته شده اند. در این موارد «قضای آسمانی» دیگری جایگزین «قضای پیشین» است.

پی نوشت ها :

1-A History of Philosophy; Vol.2, p.383.
2-Ibid; p374.
3- Ibid, p.350.
4- بقره، 32.
5-علق، 5.
6- مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 1311-1302.
7- An Essay on Man; p.Vii.
8-در این بخش از بیان کلیه دیدگاههای اجتماعی اسلام به دلیل گسترده بودن آنها صرف نظر می شود و در هر یک از مباحث مبنایی و مسائل و موضوعات درون علمی جامعه شناسی به تناسب، دیدگاههای اجتماعی اسلام را مطرح خواهیم کرد.
9- society of life
10- Schutz, Alfred, On Phenomenology and Social Relations; The University of Chicago, 1970, p.249.
11و12- Mecrocosom
13-Marcel Granet
14-Ibid; p.250
15- Ibid, pp.251-252.
16- ذاریات، 49.
17- ر.ک: تفاسیر عرفانی ذیل آیه 57، سوره ص و احیاء العلوم، مرصاد العباد، عوارف المعارف و فیه ما فیه.
18- مثنوی دفتر سوم، ابیات 4402-4417.
19- نامه های عین القضاه همدانی؛ به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران، انتشارات منوچهری، تهران: 1362، ص 482.
20-ideally isolated system

منبع: صدیق سروستانی، رحمت الله، ... و [دیگران]؛ (1373)، درآمدی به جامعه شناسی اسلامی، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، سازمان مطالعه و تدوین کتب انسانی دانشگاهها(سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی، چاپ سوم.