«علم اخلاق»
علم اخلاق، راه هاى آراسته شدن به خصلت هاى نيك و دورى گزيدن از خصلت هاى ناشايست را به ما نشان مى‏ دهد.
موضوع اصلى علم اخلاق، نفس انسانى است، كه محل استقرار خوي هاى نيك و بد است و سبب انجام كارهاى پسنديده و ناپسند مى‏ گردد. «تهذيب اخلاق»، «تهذيب نفس» و «تزكيه نفس» بيان ديگرى است از علم اخلاق.
شهيد مطهرى مى ‏نويسد:
«اخلاق عبارت است از علم زيستن، يا علم چگونه بايد زيست .... در حقيقت، چگونه زيستن دو شعبه دارد: شعبه چگونه رفتار كردن و شعبه چگونه بودن. چگونه رفتار كردن، مربوط مى ‏شود به اعمال انسان (كه البته شامل گفتار هم مى ‏شود) كه چگونه بايد باشد و چگونه بودن، مربوط مى‏شود به خويها و ملكات انسان كه چگونه و به چه كيفيت باشد...».(1)
رفتار در ساختن چگونگى خلق و خويها تأثير دارد و خلق و خوي ها در چگونگى وجود انسان. دانشمندان در تأثير رفتار در پديد آوردن خوى آدمى، مى‏ گويند: اگر يك تكه كاغذ، پارچه و يا لباس را تا كنيم، آنها گرايش به باز شدن دارند. يعنى مى‏ خواهند به اصل خود بر گردند. رفتار آدمى نيز، چنين است كه اگر كار جسمى، يا روانى، يك بار به وسيله بدن انجام شود، از آن پس، دگرگونى مخصوصى در ساختمان بدن، يا مغز انجام مى‏پذيرد كه بعدها تجديد آن را آسان مى‏ سازد، ولى اين دگرگونى ساختمان بدن، خود نمى‏ تواند ابتكار انجام عمل را به دست بگيرد و يا به تنهايى عادتى را به وجود آورد، نياز به انگيزاننده خارجى دارد. (2) طبيعى است اگر رفتارى تكرار شود، عادت و خوي هاى خاصى را پديد مى‏ آورد.
فرقى كه در ديدگاه حكماى اسلامى و دانشمندان غرب ديده مى‏ شود، بر خاسته از سمت و سو و گرايش هايى است كه در تعريف اخلاق وجود دارد.
دانشمندان اسلامى، بيشترين توجه را به چگونه بودن دارند، ولى دانشمندان غرب از چگونه رفتار كردن سخن مى‏ گويند.
واژه علم اخلاق، در تفكر غرب، به سه معناى جداى از يكديگر، امّا هماهنگ با يكديگر و مربوط به رفتار انسان، به كار مى ‏رود.
1- روش عام، يا راه زيستن
2- مجموع قواعد رفتار يا قانونهاى اخلاق
3- تحقيق در مورد راههاى زيستن و قواعد رفتار(3)
تحقيقاتى كه دانشمندان غربى انجام داده‏ اند، مربوط به رفتار و تأثير عوامل گوناگون در آن مى‏ شود. امّا دانشمندان اسلامى روى تعديل و برابر كردن غرايز و مبارزه با نفس و تهذيب صفات دروني كار كرده‏ اند.

«رذايل اخلاقي»
در صورتي که خداي ناکرده صفت رذيله اي درخود يافتيد با استفاده از روش هاي کاربردي و دستورالعمل هاي که در کتب اخلاقي آمده است به درمان و معالجت نفس خويش بپردازيد. البته در اين مسير استعانت از خداي متعال و توسل به اولياي معصومين(ع) نبايد فراموش شود.

-------------------------------------

پی نوشت ها:
1- آشنايى با علوم اسلامى، شهيد مطهري، حكمت عملى ، ص۲۱، نشر صدرا.
2- روان‏شناسى و اخلاق، ص۷۳ تأليف، ژ. آ، هدفيلد، ترجمه دكتر على پريور، بنگاه ترجمه و نشر
3- فلسفه اخلاق در تفكر غرب، ترجمعه و تأليف منوچهر صانعى دره بيدى، ص۶، دانشگاه شهيد بهشتى، تهران.

مطالعه بيشتر:
1- راه روشن، ترجمه مهجه البيضاء فيض کاشاني
2- اخلاق اسلامي، ترجمه جامع السعادات ملا مهدي نراقي
3- معراج السعاده، ملا احمد نراقي
4- نقطه هاي آغاز در اخلاق عملي آيت الله مهدوي كني
5- اخلاق در قرآن (3 جلد) مصباح يزدي
6-خودسازي براي خودشناسي، مصباح يزدي
7-تهذيب نفس، ابراهيم اميني
8-مقالات استاد محمد شجاعي
9-خودسازى، شهيد باهنر
10- خودسازى، محمد يزدى
11-جهاد با نفس، ج 3، حسين مظاهرى

برگرفته از پرسمان نهاد رهبری

از يک بعد، اخلاق يعني بهبود روابط انسان با خدا، خود و ديگران. همه بخش هاي اخلاق بايد در نهايت به يک هدف ختم شوند و آن هدف،‌ قرب الهي است.
اخلاق، بر اساس روابط انسان:
1- اخلاق بندگي: انسان نسبت به خالق و آفريدگار خود، وظايف اخلاقي دارد. هر كسي احساس مي کند هر چه دارد از خداي متعال است و تنها با عبادت معبود حقيقي هستي آرامش مي يابد. فضايل و رذايل مربوط به رابطه انسان و خدا در اخلاق بندگي مشاهده مي گردد. فضايلي مانند شكر، توكل‌،‌ ايمان، عبادت، اخلاص،‌ تسليم، تقوا ‌و...در اين قسم جاي دارد.
2- اخلاق فردي: هر انساني نسبت به خود نيز وظايفي دارد. فضايل و رذايل مربوط به حيات فردي انسان ها، فارغ از رابطه با غير در اخلاق فردي بحث مي شود.
فضايل صبر، شجاعت، حسن تدبير، شهامت، حلم،‌ عفت،‌ حيا، زهد، قناعت و... و رذايلي از قبيل جبن، تهور، عجله، غضب، عجب و ... در اين بخش خواهد آمد.
3- اخلاق اجتماعي: يكي از مهم ترين بخش ها و وظايف اخلاقي يك مسلمان، ارتباط اخلاقي او با جامعه و محيط پيرامون است (اعم از محيط خانواده و جامعه). فضايل و رذايل ناظر به رابطه فرد با ساير انسان ها در اخلاق اجتماعي مورد بحث قرار مي گيرد.