نظر قرآن درباره مراحل خلقت جهان چیست؟

منبع : تفسیر موضوعی قرآن ویژه جوانان، ج 2، ص: 48 ,

قرآن کریم همچون تورات، مراحل و دوره های خلقت جهان را در آیاتی چند تذکر داده است. در اینجا مراحل خلقت از نظر قرآن و علم را مورد بررسی قرار می دهیم و سپس اشاره ای به مراحل خلقت از نظر تورات خواهیم داشت. قرآن کریم در این مورد چند دسته آیات دارد:

اول:

«انّ ربکم اللّه الذی خلق السموات و الارض فی ستة ایام» [1] «در حقیقت پروردگار شما آن خدایی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید. »

دوم:

«خدا کسی است که آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست را در شش روز آفرید. »[2]

تذکر: به نظر می رسد که مقصود از «سموات و ارض» مجموعه جهان هستی باشد یعنی تعبیر «آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست» کنایه از مجموعه هستی است.

سوم:

«بگو: آیا شمایید که واقعاً به آن کسی که زمین را در دو هنگام آفرید، کفر می ورزید و برای او همتایانی قرار می دهید؟ این است پرورردگار جهانیان. و در [زمین ] از فراز آن [لنگرآسا] کوهها نهاد و در آن خیر فراوان پدید آورد و مواد خوراکی آن را در چهار روز اندازه گیری کرد [که ] برای خواهندگان، درست [و متناسب با نیازهایشان ] است. سپس آهنگ [آفرینش ] آسمان کرد، و آن بخاری بود. پس به آن و به زمین فرمود: «خواه یا ناخواه بیایید. » آن دو گفتند: «فرمان پذیر آمدیم. » پس آنها را [به صورت ] هفت آسمان، در دو هنگام مقرر داشت و در هر آسمان کار [مربوط به ] آن را وحی فرمود، وآسمان [این ] دنیا را به چراغها آذین کردیم و [آن را نیک ] نگاه داشتیم؛ این است اندازه گیری آن نیرومند دانا. » [3]

«آیا زنده شدن شما [بعد از مرگ ] مهمتر است یا آفرینش آسمان؟ خداوند آن را بنا کرد و بر افراشت و منظم ساخت، شب آن را تاریک و روز آن را آشکار ساخت، و زمین را بعد از آن گسترد، آبهای درونی آن و گیاهان و چراگاههای آن را خارج نمود، و کوهها را بعد از آن پا بر جا ساخت، تا وسیله زندگی برای شما و چهار پایانتان فراهم گردد. » [4]

تذکر: در آیات دسته اول یک مضمون تکرار شده است. و آن اینکه خداوند «آسمانها و زمین را در شش روز (یوم) خلق کرده است».

در آیات دسته دوم کلمه «بینهما» اضافه شد یعنی خداوند آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست را در شش روز (یوم) خلق کرد.

و در آیات دسته سوم (فصلت/ 9- 12) مجموعاً سخن از هشت روز (یوم) گفته شده است.

در اینجا چند پرسش مطرح می شود.

پرسش: منظور از «یوم» چیست؟ آیا قبل از خلقت خورشید و زمین و پدید آمدن شب و روز می توان از آفرینش جهان در شش «روز» (فاصله طلوع تا غروب خورشید) سخن گفت؟

پاسخ: اصل این لغت به معنای زمان محدود مطلق است چه کم یا زیاد، مادی یا ماوراء مادی، روز یا اعم از روز و شب می باشد.

و این واژه «یوم» در قرآن در لغت حد اقل در چند معنا استعمال شده است:

1- از طلوع خورشید تا غروب آن: [5]

2- مقداری (دوره ای) از زمان: [6]

3- زمان خارج از مفهوم مادی مثل: الیوم الاخر، یوم القیامة و. . . [7]

پرسش: اگر مراد از «یوم» روز معمولی است، تعارض این مطلب با یافته های علمی چگونه حل می شود؟ که می گویند: جهان در طی میلیاردها سال بوجود آمده است.

پاسخ: با توجه به سیاق آیات خلقت آسمانها و زمین در شش یوم، مقصود از «یوم» همان دوره یا مرحله است. از این رو تعارض بین یافته های علمی در باب خلقت جهان در میلیاردها سال با آیات مربوط به خلقت آنها در شش روز روشن می شود. چرا که اگر مقصود آیات شش دوره یا مرحله خلقت باشد و مقصود شش روز معمولی (از طلوع تا غروب) نباشد دیگر تعارضی پیدا نمی شود. و یافته های علمی با آیات خلقت جهان در شش دوره قابل جمع است.

پرسش: منظور از «سموات» و «ارض» چیست؟

پاسخ: در لغت به بالای هر چیز «سماء» گویند، و پایین هر چیزی را «ارض» گویند [8]. امّا آسمان و زمین در قرآن به معانی متعددی بکار رفته و یا در مصادیق گوناگون اطلاق شده است [9] که فقط به چند معنا و مصداق اشاره می کنیم:

1- آسمان به معنای جهت بالا و زمین بمعنی پایین (ابراهیم/ 4).

2- آسمان به معنای جوّ اطراف زمین (ق/ 9).

3- آسمان به معنای کرات آسمانی و زمین بمعنی کره زمین (فصلت/ 11).

4- آسمان به معنای مقام قرب و حضور الهی و زمین به معنی مراتب نازل وجود. (سجده/ 5) که شامل آسمان معنوی می شود.

پس همیشه آسمان و زمین در قرآن به معنای مادی نیست. تا بخواهیم آن را در مورد خلقت جهان مادی و مراحل تشکیل و تکوّن آن حمل کنیم. هر چند که ظاهر آیات 9- 12 سوره فصلت همین آسمان و زمین مادی است. امّا برخی مفسران در مورد آیات 4- 5 سوره سجده احتمال آسمان معنوی را تقویت می کنند [10].

تذکر: بیان تعداد آسمانها (سموات سبع) و رمز عدد هفت یک بحث مستقل می طلبد و لذا دراینجا متعرض نمی شویم.

پی نوشت:

[1] اعراف/ 54 و نيز يونس/ 3 و هود/ 7 و حديد/ 4

[2] سجده/ 4 و نيز سوره فرقان/ 59 و سوره ق/ 38

[3] فصلت/ 9- 12

[4] نازعات/ 27- 33

[5] بقره/ 196

[6] ابراهيم/ 5 و آل عمران/ 140 و اين معنا در برخى روايات نيز حكايت شده است (نهج‏البلاغه، حكمت 390 و ر. ك: تفسير برهان، زير آيه 54 سوره اعراف و تفسير نمونه، ج 6، ص 200 به بعد.)

[7] ر. ك: مفردات راغب و نيز التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، ماده يوم‏

[8] همان، ماده سماء و ارض‏

[9] براى اطلاعات بيشتر ر. ك: تفسير نمونه، ج 1، ص 165 به بعد و نيز بحث «هفت آسمان» در همين نوشتار

[10] براى اطلاعات بيشتر ر. ك: تفسير الميزان، ج 16، ص 247