مراحل خلقت از منظر قرآن کریم و علم

منبع : تفسیر موضوعی قرآن ویژه جوانان، ج 2، ص: 53 ,

با توجه به یافته های علمی و برداشت هایی که از قرآن می شود در مورد مراحل شش گانه احتمالات متعددی می تواند مطرح شود:

1- علامه طباطبائی رحمه الله در المیزان زیر آیه 9 سوره فصلت می نویسند:

«مقصود از «یوم» در (خلق الارض فی یومین) برهه ای از زمان است نه روز خاص معهود یعنی مقدار حرکت کره زمین به دور خودش که این (احتمال دوم) ظاهر الفساد است و اطلاق کلمه «یوم» بر قطعه ای از زمان که حوادث زیادی را در بردارد، زیاد است و استعمال شایعی است».

و سپس به آیه 140 سوره آل عمران و 102 سوره یونس استشهاد می جویند و می نویسند:

«پس دو روزی که خداوند زمین را در آن دو خلق کرد دو قطعه زمان است که زمین در آن دو مرحله کامل شد. و اینکه یک روز نفرمود دلیل این است که دو مرحله متغایر بوده مثل مرحله مذاب بودن و جامد یا مثل آن. »

و آنگاه شش روز بودن خلقت آسمانها و زمین را متذکر می شوند و بیان می کنند که چهار مرحله آن در سوره فصلت بیان شده است دو مرحله در مورد خلقت زمین و دو مرحله در مورد خلقت آسمان (از مرحله دخان بودن تا تسویه آسمانهای هفتگانه) و سپس توجیه خاصی برای «اربعة ایام» (فصلت/ 10) می کنند که در مبحث بعدی ذکر می کنیم [1].

2- استاد مصباح یزدی در مورد شش روز (ستة ایام- اعراف/ 54) دو احتمال را مطرح می کنند:

الف: شش روز هفته (روزهای معمولی):

ایشان متذکر می شوند که در میان بنی اسرائیل و اهل کتاب بویژه یهود این مطلب شهرت داشت که خداوند آفرینش را از یکشنبه آغازید و در جمعه به پایان برد و شنبه را به استراحت پرداخت. و سپس متذکر می شوند: ظاهراً این احتمال خیلی بعید است. [2]

ب: شش دوره خلقت:

ایشان، با بررسی واژه «یوم» در قرآن می گوید که «یوم» در معنائی غیر از «روز» هم به کار رفته است. و آیات یوسف/ 54، نحل/ 8 و حج/ 47 و معارج/ 4 و حدیثی از نهج البلاغه را شاهد می آورد. و سپس نتیجه می گیرد که: از بررسی این همه می توان گفت که احتمال اینکه منظور از شش روز، شش دوره خلقت باشد بعید نیست.

و سپس با ذکر آیات 9- 12 فصلت می نویسند: می توان احتمال داد که منظور از دو روز، در آفرینش آسمان دو مرحله خلقت باشد: در یک مرحله به صورت گاز یا دود (دخان). و مرحله بعدی به صورت آسمان هفتگانه.

در زمین نیز به همین قرار: یک روز به گونه گاز یا مایع و روز دیگر مرحله ای که به صورت جامد در آمده است (که هنوز مرکز زمین مایع است).

3- استاد مکارم شیرازی با توجه به آیات 54 سوره اعراف و 9- 12 سوره فصلت و یافته های علمی، دوران های احتمالی شش گانه خلقت را اینگونه مطرح کرده اند:

اول: مرحله ای که جهان به صورت توده گازی شکلی بود.

دوم: دورانی که تودهای عظیمی از آن جدا شد و بر محور توده مرکزی به گردش در آمد.

سوم: مرحله ای که منظومه شمسی تشکیل یافت (از جمله خورشید و زمین).

چهارم: روزی که زمین سرد و آماده حیات گردید.

پنجم: مرحله بوجود آمدن گیاهان و درختان در زمین.

ششم: مرحله پیدایش حیوانات و انسان در روی زمین.

ایشان در تفسیر آیات 9- 12 سوره فصلت چند نکته یاد آوری می کنند که:

الف: استعمال «یوم» و معادل آن در فارسی (واژه روز) و در لغات دیگر به معنای «دوران» بسیار رایج و متداول است.

ب: در مورد کلمه «ثم» «ثم استوی االی السماء»

که ظاهراً خلقت آسمان ها را پس از خلقت زمین و متعلقات آن قرار داده است می نویسند:

تعبیر «ثم» (سپس) معمولًا برای تأخیر در زمان می آید ولی گاه به معنای تأخیر در بیان می باشد.

اگر به معنای اول باشد مفهومش این است که آفرینش آسمانها بعد از خلقت زمین صورت گرفته است ولی اگربه معنای دوم باشد هیچ مانعی ندارد که آفرینش آسمانها قبلًا صورت گرفته و زمین بعد از آن، ولی به هنگام بیان کردن، نخست از زمین و ارزاق، که مورد توجه انسانهاست شروع کرده و سپس به شرح آفرینش آسمانها پرداخته است.

معنای دوم، گذشته از این که با اکتشافات علمی هماهنگ تر است با آیات دیگر قرآن نیز موافقت دارد. و سپس به عنوان شاهد آیات 27- 33 سوره نازعات «أأنتم اشد خلقاً ام السماء بناها رفع سمکها فسواها و اغطش لیلها و اخرج ضحاها و الارض بعد ذلک دحاها» را ذکر می کنند. که روشن می سازد مسایل مربوط به زمین بعد از آفرینش آسمان ها بوده است.

سپس مطالبی راجع به آسمان های هفتگانه و آسمان دنیا و «اربعة ایام» در آیه 10 سوره فصلت بیان می کند که در جای مناسب مطالب ایشان را ذکر خواهیم کرد [3].

4- دکتر موریس بوکای در مورد مراحل شش گانه خلقت پس از توجه به این نکته که: در تورات سخن از شش روز متعارف است که خدا در روز هفتم (روز شنبه که آن را «سبت» می خوانند) به استراحت می پردازد. و این روز همین فاصله زمانی واقع بین دو طلوع یا دو غروب متوالی خورشید برای ساکن زمینی است. متذکر می شود که: در قرآن کریم کلمه یوم بکار رفته که بمعنای دوره می آید و سخن از روز هفتم استراحت نیست و این نکته از عجایب علمی قرآن است ایشان سپس آیات 54 سوره اعراف و 9- 12 سوره فصلت را مطرح می کند و به بحث می پردازد[4].

سپس در مورد مراحل خلقت از نظر علوم جدید می نویسد:

«دانش نو می گوید که جهان از جرم گازی با دوران کند تشکیل شده و جزء اصلی آن ئیدروژن و بقیه هلیوم بود سپس این سحابی به پاره های متعدد با ابعاد و اجرام قابل ملاحظه ای تقسیم شد. . . و همین جرم گازی بعدها کهکشانها را تشکیل داد. . . و در اثر فشارها و نیروی جاذبه و پرتوهای وارده باعث شروع واکنشهای (گرما- هسته ای) شد و از اتمهای ساده اتمهای

سنگین بوجود آمد و ئیدروژن به هلیوم و سپس کربن و اکسیژن تبدیل می گردد تا به فلزات و شبه فلزات منتهی می شود. »

آنگاه نتیجه گیری می کند که: جریان کلی خلقت دو مرحله داشته است:

الف: تکاثف و تراکم توده ای گازی در حال چرخش.

ب: انفکاک آن به صورت پاره هائی با استقرار خورشید و سیارات از جمله زمین.

سپس یادآور می شود که طبق آیات 9- 12 سوره فصلت نیز همین دو مرحله لازم بود. تا اجسام آسمانی و زمین تکوین یابد. امّا در مورد چهار دوره بعد که مربوط به زمین و گیاهان و حیوانات است یادآور می شود که زمین چند عصر و دوره زمین شناسی دارد که انسان در عهد چهارم پدید آمد.

پی نوشت:

[1] الميزان، ج 17، ص 363- 364

[2] زيرا «روزها» از نظر علم جغرافيا عبارتند از مدت حركت زمين به دور خودش (حركت وضعى) و در لغت گاه روز را در برابر شب به كار مى‏بريم كه در عربى «نهار» مى‏گويند. و يوم: اعم است از روز تنها يا شبانه روز. قبل از پيدايش زمين و خورشيد و آسمان تصور روز ممكن نمى‏بود. و شنبه و يكشنبه‏اى در ميان نبود. اگر نص قاطعى نيز در اين مورد مى‏داشتيم در نهايت مى‏توانستيم گفت كه: روز در اين مورد يعنى زمانى به اندازه بيست و چهار ساعت ولى چنين نصى نيز نداريم. (معارف قرآن، دو جلدى، ص 241- 243.)

[3] ر. ك: نمونه، ج 20، ص 222- 231

[4] مقايسه‏اى ميان تورات، انجيل، قرآن و علم، ص 183- 187