روش‏های مبارزاتی امام هادی علیه السلام

4 - مبارزه با اندیشه ‏های انحرافی

برخورد با غلاة (تندروها):

بخش اول :

در عصر امام هادی علیه السلام عده‏ ای از «غلاة‏» در مورد معصومین ‏علیهم السلام افراط می‏کردند و آن بزرگواران را تا حد مقام خداوندی بالا می‏بردند و گروهی را با این افکار باطل به گمراهی کشانیده بودند.
پیشوای دهم با گفتار حکیمانه، رفتار مدبرانه و نامه‏ های روشنگرانه خود مرز افراط و تفریط را مشخص می‏نمود. آن حضرت دوستداران واقعی اهل بیت علیهم السلام را از انحراف و تمایل به سوی اندیشه ‏های نادرست و آراء باطل بر حذر می‏داشت. افرادی مانند:
علی بن حسکه قمی، قاسم یقطینی، حسن بن محمد بابای قمی، محمد بن نصیر و فارس بن حاتم قزوینی و ... از جمله این کج‏ اندیشان منحرف بودند.
امام هادی علیه السلام با شیوه‏ های مختلف با این افراد برخورد می‏نمود:

الف) گفتارها و نامه ‏ها:

در مورد عقاید باطل و انحرافی این گروه یکی از یاران امام هادی علیه السلام به آن حضرت نامه نوشته و اعتقادات علی بن حسکه را شرح داد خلاصه نامه چنین است:
«فدایت گردم ای آقا و سرور من! علی بن حسکه معتقد است تو ولی او و همان خدای قدیم هستی، و خود را پیامبری می‏داند که از جانب شما ماموریت ‏یافته مردم را به سوی شما دعوت کند.»
آن حضرت پاسخ می‏دهد:
«ابن حسکه دروغ گفته است. من او را در شمار دوستان خود نمی‏دانم ... به خدا سوگند، خداوند محمد صلی الله علیه وآله و پیامبران پیش از او را جز به آیین یکتاپرستی و نماز و زکات و حج و ولایت نفرستاده است. محمد صلی الله علیه وآله تنها به خدای یکتای بی‏شریک دعوت کرده است و ما جانشینان او نیز، بندگان خداییم و به او شرک نمی‏ورزیم. در صورت اطاعت از خدا مورد رحمت او قرار گرفته و چنانچه از فرمانش سرپیچی کنیم، عقوبت و عذاب خواهیم شد. ما حجتی بر خداوند نداریم و خداوند بر ما و تمام مخلوقاتش حجت دارد. من از کسی که این سخنان را به زبان آورده بیزاری جسته، به خدا پناه می‏برم - خدا آنان را لعنت کند - شما نیز از آنان دوری کنید و آنان را در تنگنا قرار داده و تکذیبشان کنید. و اگر به یکی از این افراد دسترسی پیدا کردید سرش را با سنگ بشکنید.»

روش‏های مبارزاتی امام هادی علیه السلام

4 - مبارزه با اندیشه ‏های انحرافی

برخورد با غلاة (تندروها):

بخش دوم:

ب) اقدامات عملی:

فارس بن حاتم بن ماهویه قزوینی در ابتدا از یاران نزدیک امام هادی علیه السلام و نماینده آن حضرت بود.
اما بعدها از خط دین و امامت‏ خارج شده و با اظهار عقاید کفرآمیز مردم را به سوی انحراف از حق و بدعت در دین دعوت می‏کرد.
او که در میان مردم نماینده امام هادی علیه السلام شناخته شده بود، اموال و وجوهات شرعیه را از مردم گرفته و برخلاف مصالح دین و خواسته امام هادی‏ علیه السلام در آن تصرف می‏کرد.
یکی از علل لغزش و سقوط وی دنیاپرستی و علاقمندی به جاه و مال دنیوی بود که او را از جاده مستقیم حقیقت و امامت دور کرده و به سوی باطل کشانید.
فارس بن حاتم در پیمودن راه باطل و ایجاد فتنه و تفرقه در میان شیعیان آن چنان افراط نمود که حکم ارتداد و کفر وی از طرف امام علی النقی علیه السلام صادر گردید. متن حکم آن حضرت چنین بود:
«هذا فارس - لعنه الله - یعمل من قبلی فتانا داعیا الی البدعة، و دمه هدر لکل من قتله، فمن هذا الذی یریحنی منه یقتله و انا ضامن له علی الله الجنة;
فارس - که خدا او را لعنت کند - خود را نماینده من می‏داند در حالی که او مردی آشوبگر و فتنه‏ ساز است و مردم را به سوی بدعت می‏خواند، قتل او واجب است و هر کس او را بکشد و مرا از شر او راحت نماید، بهشت را برایش ضمانت می‏کنم.»
مدتی گذشت و چون کسی اقدام به قتل وی ننمود، حضرت هادی علیه السلام یکی از شیعیان شجاع، متدین و مورد اعتماد خویش را به نام جنید مامور اجرای حکم نمود و او در فرصتی مناسب، دستور امام‏ علیه السلام را به اجرا درآورد.



روش‏های مبارزاتی امام هادی علیه السلام

4 - مبارزه با اندیشه ‏های انحرافی

مبارزه با صوفیه


محمد بن ابی خطاب می‏گوید: به همراه جمعی از یاران امام هادی علیه السلام در مسجدالنبی در محضر آن حضرت نشسته بودیم، ناگاه جماعتی از صوفیان وارد مسجد شدند و به گرد هم حلقه زده و به ذکر «لا اله الا الله‏» مشغول گردیدند.
امام هادی علیه السلام به ما رو کرده و فرمودند:
«لاتلتفتوا الی هؤلاء الخداعین، فانهم خلفاء الشیاطین و مخربوا قواعد الدین یتزهدون لراحة الاجسام و یتهجدون لتعبید الانعام;
به این دغل‏بازان ریاکار توجه نکنید، آن‏ها هم پیمانان با شیطان‏ها و ویرانگران بنیادهای دین هستند، آن‏ها برای آسایش جسم پارسایی نشان می‏دهند و شب‏زنده‏داری آن‏ها برای به چنگ آوردن غذاهای چرب و شیرین است . ..»
و سپس فرمود:
فمن ذهب الی زیارة احد منهم حیا و میتا فکانما ذهب الی زیارة الشیطان و عبدة الاوثان ...;
کسی که به دیدار زنده و مرده آن‏ها برود، گویی به دیدار شیطان و بت‏پرستان رفته است ... .»
در این هنگام که سخن امام هادی‏ علیه السلام به این جا رسید، یکی از شیعیان گفت:
«گرچه به امامت و حقوق شما معتقد و معترف باشد؟» امام هادی علیه السلام خشمگین به او نگریسته و فرمود:
«این تصورات نادرست را رها کن; کسی که امامت ما را پذیرفته، برخلاف روش و رضایت ما گام برنمی‏دارد، آیا نمی‏دانی که آن‏ها پست‏ترین گروه صوفیان هستند؟»
سپس فرمود:
«والصوفیة کلهم من مخالفینا، و طریقتهم مغایرة لطریقتنا، و ان هم الا نصاری و مجوس هذه الامة اولئک الذین یجهدون فی اطفاء نور الله والله یتم نوره و لو کره الکافرون;
همه صوفیان از مخالفان ما هستند و برنامه و روش آن‏ها با برنامه و روش ما مغایرت دارد، آن‏ها مطمئنا نصاری و مجوس این امت هستند، آن‏ها کسانی هستند که در خاموش نمودن نور خدا سعی می‏کنند، خداوند نور خود را کامل می‏کند، گرچه کافران نپسندند.»

روش‏های مبارزاتی امام هادی علیه السلام

4 - مبارزه با اندیشه ‏های انحرافی

امام هادی و واقفیه


یکی از گروه‏های منحرف که در مقابل امامان معصوم علیهم السلام ایستاده و موجب مزاحمت‏ها شدند، گروهک واقفیه بودند.
آن‏ها معتقد بودند که امام کاظم علیه السلام زنده است و آخرین امام و مهدی موعود است.
امام هادی علیه السلام در برابر آن‏ها موضع قاطعی اتخاذ کرده و با آنان مقابله نمود. روزی یکی از شیعیان نامه ‏ای به امام نوشته و در ضمن آن پرسید: فدایت‏شوم، این افراد را می‏شناسید، آیا در قنوت نماز آن‏ها را لعن و نفرین بکنیم؟ امام هادی علیه السلام نوشت:
«نعم، اقنت علیهم فی صلاتک; آری در قنوت نماز آن‏ها را نفرین کن.»

روش‏های مبارزاتی امام هادی علیه السلام

5 - احیای فرهنگ غدیر و امامت


یکی دیگر از روش‏هایی که در سیره امام هادی علیه السلام مورد توجه بوده نشر معارف ائمه و فرهنگ اهل بیت علیه السلام در آن عصر ظلمانی می‏باشد.
هنگامی که معتصم خلیفه عباسی حضرت هادی علیه السلام را در روز غدیر احضار نمود، آن حضرت در آن موقعیت‏ حساس به زیارت جد بزرگوارش امام علی علیه السلام شتافته و بانوای ملکوتی و عبارات دلنشین خویش، فضائل و مناقب حضرت علی علیه السلام را بار دیگر در خاطره‏ ها زنده کرد.
محتوای این زیارت درباره فرهنگ غدیر و زندگی ارزشمند و باشکوه امیر مؤمنان علی علیه السلام است و محورهای مهمی در زیارت غدیر مورد توجه و تاکید امام هادی‏ علیه السلام قرار گرفته است.
فضائل امام علی‏ علیه السلام در قرآن از جمله آیات ولایت، شراء، بلاغ، جهاد و سایر آیاتی که در مورد امام علی‏ علیه السلام نازل گردیده، در این زیارت مورد اشاره قرار گرفته است.
از همه مهم‏تر اشاره به واقعه تاریخی غدیر است که محور زیارت غدیر در کلام امام هادی‏ علیه السلام است.
در فرازی از این زیارت امام هادی‏ علیه السلام خطاب به جد بزرگوار خویش می‏فرماید:
«اشهد یا امیرالمؤمنین ان الشاک فیک ما آمن بالرسول الامین و ان العادل بک غیرک عائد عن الدین القویم الذی ارتضاه لنا رب العالمین و اکمله بولایتک یوم الغدیر و اشهد انک المعنی بقول العزیز الرحیم و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوا السبل;
ای امیر مؤمنان! شهادت می‏دهم هر کس در مورد تو تردید داشته باشد، به رسول اکرم‏صلی الله علیه وآله که امین خداوند است ایمان نیاورده و کسی که از ولایت تو به سوی غیر تو عدول کند از دین استوار خداوند - که پروردگار جهانیان برای ما برگزیده و در روز غدیر با ولایت تو آن را کامل نموده - برگشته است و گواهی می‏دهم که معنی این آیه تو هستی که فرمود: این راه مستقیم من است، از او پیروی کرده و راه‏های دیگر را پیروی نکنید.»



زیارت جامعه یا منشور امامت

امام هادی‏ علیه السلام علاوه بر زیارت غدیر، برای تبیین جایگاه امامت و مشخص شدن
منزلت پیشوایان معصوم ‏علیهم السلام یکی از آثار ماندگار خویش را به نام زیارت «جامعه کبیره‏»
که یک دوره امام ‏شناسی جامع و کامل می‏باشد، به شیفتگان معارف اهل بیت‏ علیهم السلام عرضه نموده است.

به گفته علامه مجلسی، این زیارت از نظر سند صحیح‏ترین و از جهت محتوی فراگیرترین زیارت‏ها نسبت‏ به ائمه اطهارعلیهم السلام می‏باشد
و در مقایسه با دیگر زیارت‏ها از فصاحت لفظ و بلاغت معنی و شان و منزلت والایی برخوردار است. (21)




6 - بهره‏ گیری از موقعیت‏ها

هنگامی که بدخواهان در نزد متوکل، از امام هادی ‏علیه السلام سعایت و بدگویی کرده و گفتند:
در منزل او سلاح و نوشته‏ها و اشیای دیگری است که از طرف شیعیان به وی رسیده و او قصد قیام بر ضد دولت تو را دارد،

متوکل گروهی را به منزل آن حضرت فرستاد، آنان شبانه به خانه امام ‏علیه السلام هجوم بردند، ولی چیزی به دست نیاوردند،
آن‏ها دیدند که حضرت تنها در اطاقی دربسته نشسته و در حالی که جامه پشمین بر تن دارد و بر زمین خاکی
روی شن و ماسه نشسته، به عبادت خدا و تلاوت قرآن مشغول است.

امام را با همان حال دستگیر کرده و نزد متوکل بردند و به او گزارش دادند که در خانه‏اش چیزی نیافتیم و او را رو به قبله دیدیم که قرآن می‏خواند.
متوکل چون امام را دید، از عظمت و هیبت امام بی‏اختیار ایشان را احترام نموده و در کنار خود نشانید
و با کمال گستاخی جام شرابی را که در دست داشت‏به امام علیه السلام تعارف نمود.

امام سوگند یاد کرده و فرمود: «گوشت و خون من با چنین چیزی آمیخته نشده است، مرا معاف دار!»
متوکل حضرت را معاف نمود و گفت: شعری بخوان!
حضرت فرمود: «من شعر کم می‏خوانم‏».
متوکل گفت: «باید بخوانی!»



امام هادی علیه السلام آن گاه که اصرار وی را دید اشعاری را قرائت نمود
که تمام اهل مجلس متاثر شده و به گریه افتادند و بزم شراب و عیش به سوگ و عزا تبدیل شده
و آنان جام‏های شراب را بر زمین کوبیدند. اشعار امام چنین بود:

باتوا علی قلل الاجبال تحرسهم
غلب الرجال فلم تنفعهم القلل
واستنزلوا بعد عز عن معاقلهم
واسکنوا حفرا یا بئس ما نزلوا
ناداهم صارخ من بعد دفنهم
این الاساور و التیجان والحلل
این الوجوه التی کانت منعمة
من دونها تضرب الاستار والکلل
فافصح القبر عنهم حین سائلهم
تلک الوجوه علیها الدود یقتتل
قد طال ما اکلوا دهرا و ما شربوا
واصبحوا بعد طول الاکل قد اکلوا; (22)

«[گردنکشان مغرور و پادشاهان مقتدر]
بر قله کوهسارها شب را به روز آوردند
در حالی که مردان نیرومند از آنان پاسداری می‏کردند،
ولی قله‏ها نتوانستند آنان را از خطر مرگ برهانند.
آنان پس از مدت‏ها عزت از جایگاه‏های امن به زیر کشیده شدند
و در گودال‏ها جایشان دادند. چه منزل و آرامگاه ناپسندی!
پس از آن که به خاک سپرده شدند،
فریادگری فریاد برآورد: کجاست آن دست‏بندها،
تاج‏ها و لباس‏های گران قیمت و فاخر؟
کجاست آن چهره‏های در ناز و نعمت پرورش یافته
که به احترامشان پرده‏ها می‏آویختند؟
گور به جای آنان پاسخ داد:
اکنون کرم‏ها بر سر خوردن آن چهره‏ها با هم می‏ستیزند!
آنان مدت درازی در دنیا خوردند و آشامیدند;
ولی بعد از خوردن طولانی، خود خورده شدند!»




پی نوشت :

1) صریا روستایی است‏به فاصله سه میل از مدینه که توسط امام کاظم ‏علیه السلام تاسیس شده است.
2) انوار البهیه، ص 449 و 450.
3) بحارالانوار، ج 50، ص 198.
4) انوار البهیه، ص 288 و 289.
5) الشعرا/ 227.
6) بحارالانوار، ج 50، ص 199 و 200.
7) بحارالانوار، ج 50، ص 132 و 133.
8) همان، ص 194 و 195.
9) غافر/ 84 و 85.
10) وسائل الشیعه، ج 28، ص 141.
11) توبه/ 25.
12) بحارالانوار، ج 50، ص 162 و 163.
13) همان، ج 50، ص 185.
14) بحارالانوار، ج 50، ص 176.
15) همان، ج 25، ص 317; رجال کشی، ص 518.
16) معجم رجال الحدیث، ج 14، ص 259.
17) همان، 260; بحارالانوار، ج 50، ص 205.
18) سفینة البحار، ج 2، ص 58 و طبع جدید، ج 5، ص 199 و 200.
19) بحارالانوار، ج 82، ص 203; رجال کشی، ص 391.
20) هدیة الزائرین، ص 176.
21) همان، ج 99، ص 144.
22) همان، ج 50، ص 211 و 212.