بایدها و نبایدها در آموزش

در این راه برای افراد، خانواده ها و جوامع، تکالیف و وظایفی مانند مباهات، واجبات، محرمات، مکروهات و به طور کلی بایدها و نبایدها، تبیین و تعیین شده است که علاوه بر مطالب یاد شده پیشین، در ادامه مطلب با استناد به آیات الهی و احادیث معتبر به طرح موضوعاتی مهم می پردازیم:

١- عزت نفس

یکی از پایه های اساسی شخصیت انسان، عزت نفس است که موجب نیل وی به افتخار و سربلندی و مایه آزادگی و والایی همت آدمی است. از این دو بر خانواده است که خود عزیز و ارجمند باشند و در عین حال با آموزش های عملی به کودک بیاموزد که سرمایه شرافت و عزت و آزادگی خود را به هیچ قیمتی معامله نکند و تن به ذلت و بندگی هیچ عاملی ندهد و تنها بنده خدا باشد. از امام سجاد(علیه السلام) روایت شده است که پرسشگری از ایشان پرسید، از همه مردم ارزشمندتر کیست؟ امام (علیه السلام) پاسخ دادند. آن کس که تمام دنیا را با خود برابر نمی کند.

خانواده در شکوفا ساختن و به فعلیت در آوردن استعداد عزت و والایی نفس که در فطرت آدمی به ودیعه نهفته شده است، کارآمد و تواناست. البته به شرط آنکه خود خانواده واقف به این اکسیر با ارزش و بنیادین باشد و برای ظاهر ساختن آن در هویت این نهاد، کوشا و پویا باشد. از امام صادق (علیه السلام) روایت است که: «فالمؤمن یکون عزیزا و لایکون ذلیلا، أن المؤمن اعز من الجبل»: «مؤمن عزیز است و ذلیل و خوار نیست؛ مؤمن بلند پایه تر از کوهساران است» (28(

عزت نفس نه تنها یکی از پایه های اصلی شخصیت آدمی است، بلکه یکی از معیارهای اصلی اخلاق اسلامی و زیربنای آن است و خصلتی است فردی با روحیه ای جمعی به معنای مقهور عوامل بیرونی نشدن و حفظ والایی روح انسان, باز نه تنها از بزرگترین فضایل و سجایای اخلاقی است بلکه محرک آدمی در اجرای سایر برنامه های اخلاقی، مسئولیت شناسی و ایفای وظیفه در قبال خود، خانواده و دیگران است.

انسان کریم، انسانی است که عزت نفس دارد و از پستی ها و زشتی هایی چون دروغ و دیگر رذایل اخلاقی گریزان است. عزت نفس، قدرتی است که در دل و جان انسان ظاهر می گردد و او را از خشوع و سازش و تسلیم در برابر طاغیان و یاغیان باز می دارد.

عزت نفس قدرتی است که آدمی با آن هرگز اسیر شهوات نمی شود و در برابر هوا و هوس سر فرود نمی آورد. قدرتی است که او را به مرحله تقوای کامل و نفوذ ناپذیری در مقابل ظلم و زور و هوا و هوس ارتقا می دهد و موجب می شود اصول اساسی دین در وجود انسان قابل تحقق شوند. آدمی به واسطه این ارجمندی و عزت نفس خود احساس می کند از رذایل و پستی ها گریزان است. عزت نفس همان احساس ارزشمند بودن حس کرامت و کرامت، بزرگواری، شرف آبروست. عزت نفس اساس فلسفه بعث همه انبیا و نبی مکرم اسلام است که می فرماید: «أنی بعثت لاتمم مکارم الأخلاق»؛ «من بر انگیخته شدم تا (نه تنها اخلاق) بلکه ارزشمند ترین فضایل اخلاقی را تکمیل کرده، روح بزرگواری ها را تمام و کامل نمایم»

در این جا رابطه اصول دین با این گوهر وجودی انسان آشکار می شود. عزیز به معنای نفوذناپذیر است و شرافت تکوینی و ذاتی انسان، همان تفحه روح الهی در اوست که به بحث اساسی اصل توحید مرتبط می باشد؛ انسانی که از خداست و به سوی او باز می گردد و در سایه پرورش خانواده و تلاش خود به صیانت و حفاظت و تقویت این انتساب برجسته می پردازد.

عزت نفس و ارجمندی می تواند در دو بعد ممدوح و مذموم مطرح باشد، استحکام و نفوذ ناپذیری در مقابل هر عاملی که زلالی وجود آدمی و صفای روح وی را بیاشوید. پسندیده و منطبق بر واقعیت عالم و حقیقت آن است؛ اما نفوذ ناپذیری در مقابل حق که با گردنکشی، کفر و حقیقت پوشالی، و تکبر و غرور همراه است. ناپسند و کریه است، زیرا عین ذلت و نقطه مقابل واقعیت عالم هستی است.

امام حسین (علیه السلام) در لحظات آخر زندگانی جناده بن ابی سفیان به درخواست وی برای نصیحت و اندرز به وی می فرماید: «فاذا اردت عزا بلا عشیره و هیبه بلا سلطان، فاخرج من ذل معصیة الله الى عز طاعة الله»؛ (اگر می خواهی عزتی بدون پشتوانه قبیله و هیبت و عزتی بدون قدرت حکومت داشته باشی، از ذلت معصیت و نافرمانی خداوند به عزت اطاعت او برون رو). راه پرورش عزت نفس و توجه به خود عالی و خواسته های آن، توجه به خدا و اطاعت از اوست که سر چشمه عزت است.

2- نقش ایمان و عمل صالح

ایمان به معنی تسلیم خدا و مطیع او بودن است و انجام دادن هر آنچه که لازمه این اطاعت است. تمام اصول اسلامی و فروع آن در ایمان تعریف و معنا می شود.

حضرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: خداوند هر روز خطاب می کند که من پروردگار عزتمند شما هستم و هر کس خواهان عزت است، از خدای عزیز پیروی کند مفاهیم اخلاقی اسلام نیز مبتنی بر ایمان است.

علمای اسلام بر اساس احادیث معتبر برای مؤمن و ایمان شرایطی را تبیین کرده اند: عمل صالح، عمل و کردار، سازند شخصیت انسان و وسیله سرافرازی او می باشد. در اسلام کردار و عملی مبتنی بر نیت صحیح، همراه با اخلاق و کردار نیک و عمل صالح، ارزش دارد. عمل صالح عملی است که به مقتضای زمان، مکان و در بهترین نوع کارکرد انجام گیرد. تقوی شرط ایمان و وسیله نفوذ ناپذیری انسان و خود کنترلی اوست.

حضرت امام علی (علیه السلام) می فرماید: «عزتی بالاتر از عزت نفس وجود ندارد و ارجمند ترین انسان ها، نزد خداوند باتقواترین آنهاست. در این راه مؤلفه دیگری چون دوری از گناه و ستیز با تمام موانع که در مقابل عزت و کرامت قرار می گیرند، اعم از نفس و هوای نفس با مانع خارجی باید مورد توجه قرار گیرند، زیرا این امر آنان را به ایستادگی در مقابل مشکلات و آسیب ها دارد. امام علی (علیه السلام) می فرماید: «النفس الکریمه لا تؤثر فیها النکبات؛ «در جان های ارجمند نکبت و آفت بی اثر است».

آثار فردی ذلت نفس عبارت است از: پذیرفتن هرنوع ذلت و تحقیر، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: دروغگو دروغ نمی گوید مگر به سبب حقارتی که در وجود خویشتن احساس می کند (29). این حقارت هم از درون انسان برمی خیزد و هم می تواند به سبب عوامل خارجی باشد امام علی (علیه السلام) می فرماید: «الغبیه جهد العاجز؛ غیبت و پشت سر گویی، تلاشی انسان ناتوان و ضعیف است. در نامه سی و یک نهج البلاغه نیز به فرزندش حسن (علیه السلام) توصیه می کند: «بنده غیر خودت مباش چرا که خداوند ترا آزاد آفریده است».

بندگی غیر، بردگی هوای نفس و خواسته های درون، تسلیم به گناه و رذایل اخلاقی و هر آنچه به شکوه نفس خلل وارد سازد و آن را از اوج اعتلای خویشتن به پایین کشاند، کفر، نفاق، گناه و تمام زشتی ها ناشی از ضعف ارجمندی نفس است.

3- صبر و بی نیازی از خلق خدا و توکل به منبع لایزال الهی

امام حسین (علیه السلام) فرمود: «عزت مرد در این است که احساس احتیاج به مردم نکند، یا در صورت نیاز، رو به درگاه بزرگواران برد. صحابی امام رضا (علیه السلام) احمد بن ابن ابی نصر از امام رضا (علیه السلام) خواست: قربانت گردم برای اسماعیل بن داود نامه ای بنویس تا مرا از اموال دنیا بهره مند سازد. امام رضا (علیه السلام) فرمود: دریغم می آید که از او و امثال او چیزی تقاضا کنی؛ بر مال من تکیه کن و خود را بی نیاز ساز (30)

4- پاک دامنی و عفت

امام حسین (علیه السلام) فرمود: «که عفت انسان به میزان غیرت اوست. هرچقدر غیور تر باشد و به خویشتن غیرت وزرد و به حفظ خویشتن شایق باشد بیشتر عفت می ورزد»

5- فعالیت و تلاش برای کسب معاش و بهبود اوضاع اقتصادی

پیامبر (علیه السلام) فرمود: «حاجت هایتان را بخواهید ولی عزت نفس خود را از دست ندهید» (31)

6- مسئولیت پذیری

ایثار و فداکاری و مراعات حقوق افراد از دیگر عوامل ایجاد ارجمندی در جامعه و افراد آن است تا در سایه آن رشد فرهنگی و تعالی معنوی حاصل گردد و مسیر حرکت کمالی سرعت و کیفیت گیرد و بنیان های اساسی اسلام محقق گردد.