نحوة جبران ترک نماز

کسی که در اثر فریب شیطان عمداً نماز نخوانده، یا به هر علّت دیگری نماز قضا دارد، باید به مرور زمان و به اندازه‌ای که می‌تواند، نمازهای قضا را بخواند. چنین کسی اگر پیر و ناتوان است یا به دلائل دیگری احساس می‌کند تا پایان عمر فرصت خواندن نمازهای قضا را نمی‌یابد، نباید از این بابت اندوهگین و ناامید باشد. بلکه باید بداند اگر توبۀ او حقیقی بوده و اکنون در خواندن نماز، کوتاهی نمی‌کند، پروردگار عالم از وی می‌گذرد. حتّی اگر از دنیا برود و بخشی از نمازهای او باقی بماند نیز خداوند، به سبب پشیمانی واقعی او، برای نمازهای باقیمانده به وی خرده نخواهد گرفت. البته اگر تمکّن مالی دارد، باید وصیّت کند که پس از مرگ، از مال او اجیر بگیرند و نمازهای او را بخوانند. و چنان‌که وضع مالی مناسبی ندارد، خداوند تعالی نیّت وی را قبول می‌کند و او را می‌آمرزد.

نحوة جبران ترک عمدي حج

در خصوص حجّی که عمداً فوت شده باشد نیز به صورت نماز عمل می‌شود؛ یعنی کسی که مستطیع بوده و از روی علم و عمد حج به جا نیاورده است، باید توبه کند و اگر می‌تواند، به حج برود. ولی اگر نوبت او نمی‌شود یا از استطاعت‌ مالی یا جسمی برخوردار نیست و امکان وصیّت برای به جا آوردن حج نیز میسّر نمی‌باشد، خدای یگانه توبۀ او را می‌پذیرد و اثرات وضعیِ ترک حج را نیز از وی برمی‌دارد.

نحوة جبران‌ روزه‌خواري

موضوع روزۀ قضا، کمی متفاوت است. این تفاوت ناشی از عمدی یا غیرعمدی بودن ترک روزۀ واجب می‌باشد. گاهی انسان بنابر عذری روزه نمی‌گیرد؛ نظير بیماري که روزه برای او طاقت‌فرسا است؛ یا زن باردار و شیرده که روزه برای او یا کودکش ضرر دارد؛ یا افراد کهن‌سالی که طاقت روزه گرفتن ندارند؛ اين افراد می‌توانند روزۀ خود را افطار کنند و مرتکب گناهی نشده‌اند، ولی باید روزه‌های خود را قضا کنند. حتّي اگر هر یک از آنان تا ماه مبارک رمضان بعدی به جهت عذری نتواند روزه یا روزه‌های خود را قضا کند، بنابر نظر فقهي ما، قضای‌ آن روزه‌ها هیچ‌گاه برای او واجب نیست؛ مثلاً زن باردار که در ماه رمضان نمي‌تواند روزه بگيرد، اگر تا سال بعد به علّت بارداري و‌ يا به علّت شيردهي يا هر علّت ديگري، نتواند روزه‌هاي خود را قضا کند، قضاي آن روزه‌ها از وي ساقط مي‌شود و لازم نيست جبران آن را بنمايد.

ولي گاهی گستاخی و بی‌حیایی انسان، او را به جایی می‌رساند که عمداً و دانسته و بدون هیچ عذری روزه نمی‌گیرد و در مقابل فرمان خداوند متعال ایستادگی می‌کند. امّا رحمت واسعۀ الهی اقتضا می‌کند که اگر همین انسان گستاخ نیز توبۀ حقیقی کند و از بی‌حیایی خویش نادم و پشیمان گردد، او را ببخشد.

کسی که عمداً یک روزه را ترک کرده است، برای تحقّق توبۀ خویش باید بعد از احساس ندامت و اظهار شرمندگی، علاوه بر قضای روزه، شصت‌ روز را که سي و يک روز آن پشت سر هم باشد به‌عنوان کفّاره، روزه بگیرد، یا شصت فقیر را إطعام کند. ولی اگر توان مالی و بدنی جهت روزه گرفتن یا پرداخت کفّاره را ندارد، و به هیچ وجهی نتواند روزه‌خواری خود را جبران کند، حق‌تعالی همان شرمندگی و خجالت‌زدگی را به عنوان توبۀ واقعی از او قبول می‌کند و وی را می‌بخشد.

به‌راستي چه خداي رئوفي که تا اين اندازه براي بازگشت بندگان و نجات آنان از عذاب، راه را باز مي‌نمايد و آنها را تشويق نموده و با آنان مدارا مي‌کند. و چه بد بندگاني هستند کساني که با اين همه تخفيف مجازات، باز هم توبه نمي‌کنند:

«اللَّهُمَّ نِعْمَ الْإِلَهُ أَنْتَ وَ نِعْمَ الرَّبُّ أَنْتَ وَ بِئْسَ الْمَرْبُوبُ أَنَا وَ نِعْمَ الْمَوْلَي أَنْتَ وَ بِئْسَ الْعَبْدُ أَنَا»[1]

بارخدايا، چـه‌ خوب خداونـدگـاري هستي تو، و چه خوب سرپرست و‌ تربيت‌ کننده‌اي هستي تو، و چه بد پرورش ‌يافته‌اي هستم من، و چه خوب سروري هستي تو، و‌ چه بد بنده‌اي هستم من.

وظايف فرزندان نسبت به عبادات والدين

در پایان این مبحث، ذکر یک وظیفۀ اخلاقی که بر عهدۀ فرزندان هر پدر و مادري است، ضروری به نظر می‌رسد.

اگر کسي ـ زن يا مرد ـ از دنیا برود، در صورتی که در مرض موت عباداتی از وي فوت شده باشد، پسر بزرگ‌تر وظیفه دارد آن عبادات را به جا آورد. همچنین اگر متوفّي اموالی داشته باشد و وصیّت کند، بازماندگان وظیفه دارند از مال خودش عبادات فوت شدۀ او را جبران کنند و پدر يا مادر خویش را خشنود سازند. و در غیر این دو صورت، گرچه ورثه وظيفة شرعي ندارند، ولي وظیفۀ اخلاقی آنان این است که به قدر توان، نماز، روزه یا حجّ فوت شدۀ میّت را جبران کنند. این بهترین هدیه‌ای است که می‌تواند از طرف فرزندان یا همسر کسی‌که‌ از دنیا رفته، در قبر و عالم برزخ به فریاد او برسد. ضمن اين که بازماندگان با اين عمل خويش، مستوجب دعاي ميّت مي‌شوند و عاقبت و خاتمت آنان به خير و سعادت خواهد بود.

[1]. بحارالأنوار، ج 84 ، ص 326