مقدّمه

هنگامى كه انسان درصدد حل مسائل بنیادى جهان بینى و شناختن اصول دین حق برمى آید در نخستین گام با این سؤال، مواجه مى‌شود كه: از چه راهى باید این مسائل را حل كرد؟ و چگونه باید شناختهاى بنیادى صحیح را بدست آورد و اساساً چه راههایى براى شناخت وجود دارد؟ و كدامیك از آنها را باید براى بدست آوردن این شناختها برگزید؟

بررسى تفصیلى و فنى این مطالب بعهده بخش شناخت‌شناسى از فلسفه (= اپیستمولوژى) است كه انواع شناختهاى انسان را مورد بحث قرار داده به ارزشیابى آنها مى‌پردازد. و پرداختن به همه آنها ما را از هدفى كه در این كتاب داریم دور مى‌كند. از اینروى، تنها به ذكر پاره‌اى از مطالب مورد نیاز، بسنده كرده تحقیق بیشتر پیرامون آنها را به جاى خودش حواله مى‌دهیم.1

انواع شناخت

شناختهاى انسانى را از یك دیدگاه مى‌توان به چهار قسم، تقسیم كرد:

1- شناخت تجربى و علمى (به اصطلاح خاص). اینگونه شناخت با كمك اندامهاى حسى بدست مى‌آید هر چند عقل نیز نقش خود را در تجرید و تعمیم ادراكات حسى، ایفاء مى‌كند.

1. براى اطلاعات بیشتر به بخش دوم از كتاب «آموزش فلسفه» و مقاله «شناخت» از كتاب پاسدارى از سنگرهاى ایدئولوژیك، و به درس پنجم تا شانزدهم از ایدئولوژى تطبیقى، مراجعه كنید.

﴿ صفحه 36﴾

شناختهاى تجربى در علوم تجربى مانند فیزیك و شیمى و زیست شناسى، مورد استفاده قرار مى‌گیرد.

2- شناخت عقلى. اینگونه شناخت بوسیله مفاهیم انتزاعى (معقولات ثانیه) شكل مى‌گیرد و نقش اساسى در به دست آوردن آن را عقل، ایفاء مى‌كند هر چند ممكن است بعضاً از مقدمات قیاس، استفاده شود. قلمرو این شناختها منطق و علوم فلسفى و ریاضیات را در برمى گیرد.

3- شناخت تعبدى. اینگونه شناخت، جنبه ثانوى دارد و براساس شناخت قبلى «منبع قابل اعتماد» (اتوریته) و از راه خبر دادن «مخبر صادق» حاصل مى‌شود. مطالبى كه پیروان ادیان براساس سخنان پیشوایان دینى مى‌پذیرند و گاهى به آنها اعتقادى به مراتب قویتر از اعتقادات برخاسته از حس و تجربه پیدا مى‌كنند از همین قبیل است.

4- شناخت شهودى. اینگونه شناخت برخلاف همه اقسام گذشته بدون وساطت صورت و مفهوم ذهنى به ذات عینى معلوم، تعلق مى‌گیرد و به هیچ وجه جاى خطا و اشتباهى ندارد اما چنانكه در جاى خودش توضیح داده شده معمولاً آنچه بنام شناخت شهودى و عرفانى قلمداد مى‌شود در واقع، تفسیرى ذهنى از مشهودات است و قابل خطا و اشتباه مى‌باشد1.