شیوه پژوهش
الف. به نظر مى رسد مناسب آن است که در ابتداى کار، معناى لغوى «عقل» پیش فرض قرار گیرد و بر این اساس، پژوهش آغاز شود.
بنابراین، فرضیه تحقیق حاضر این است که «عقل» در قرآن کریم، در همه موارد، به معناى لغوى استعمال شده. سپس موارد کاربرد «عقل» در قرآن با این معناى لغوى سنجیده مى شود. و با این مقایسه ها به درستى یا نادرستى فرضیه پى مى بریم. در صورت دوم، معناى جدید آن را با توجه به قراین موجود در آیات استخراج مى نماییم.
اشاره: معناى مصدرى «عقل» در لغت ـ چنان که مشاهده شد ـ عبارت است از: فهم تام و درک صحیح; فهمى که گرایش هاى نفسانى در آن دخالت ندارند و علاوه بر این، به ظاهر اکتفا نمى کند و به عمق مى رسد; یعنى لوازم و مدلولات را درمى یابد. این فهم لزوماً مبتنى بر استدلال به شیوه فلسفى نیست، گرچه مى تواند از آن طریق نیز حاصل شود.
ب. مواردى که در آیات مورد بررسى قرار مى گیرد عبارتند از:
1. بررسى متعلّقات «عقل» در قرآن کریم
در قرآن، تنها در سه مورد مفعول ظاهر براى «عقل» ذکر شده است:
ـ «وَ اذا قیلَ لهم اتّبِعوا ما انزلَ اللّهُ قالوا بَل نَتّبعُ ما اَلفینا علیهِ آباءَنا اَوَلو کانَ آباؤُهم لا یعقلون شیئاً و لا یَهتدونَ» (بقره: 170);
ـ «و تلکَ الامثالُ نَضربُها للنّاسِ و ما یَعقلُها اِلاّ العالِمونَ» (عکنبوت: 43);
ـ «اَفتطمعونَ أن یُؤمِنوا لکم و قد کانَ فریقٌ مِنهم یَسمعونَ کلامَ اللّهِ ثُمَّ یُحرّفونَهُ مِن بعدِ ما عقلوهُ وهم یَعلمونَ» (بقره: 75);
در بسیارى از آیات مربوط به «عقل» در قرآن، سخن از آیات و نشانه هاى الهى ـ اعم از تکوینى یا تشریعى ـ به میان آمده است. این موارد به اجمال، عبارت است از:
آیات تکوینى:
ـ «فَقُلنا اضربوهُ بِبعضِها کذلکَ یُحى اللهُ الموتى و یُریکم آیاتِه لَعلّکُم تَعقلون» (بقره: 73);
ـ اِنّ فی خَلقِ السّمواتِ والارضِ.... لَآیات لقوم یَعقلونَ (بقره: 164);
ـ «و فِى الارضِ قِطَعٌ متجاوراتٌ... اِنَّ فی ذلکَ لآیاتٌ لقوم یَعقلونَ» (رعد: 4);
ـ «و سَخرَّلکم اللّیلَ و النّهارَ... اِنَّ فی ذلکَ لآیات لقومِ یعقلونَ» (نحل: 12);
ـ «و مِن ثمراتِ النَّخیلِ و الاعنابِ... اِنَّ فی ذلکَ لایةً لِقوم یعقلونَ» (نحل: 67);
ـ «و لَقَد ترکنا منها آیةً بَیِّنةً لِقوم یَعقلونَ» (عنکبوت: 35);
ـ «و من آیاتِه یُریکم البرقَ خَوفاً و طَمعاً... اِنّ فى ذلکَ لایات لقوم یَعقلونَ» (روم: 24);
ـ «... کذلکَ نُفصِّلُ الایاتِ لِقوم یَعقلونَ» (روم: 28);
ـ «و اختلافِ اللَّیلِ و النَّهارِ... آیاتٌ لقوم یَعقلونَ» (جاثیه: 25);
ـ «اعلموا اَنَّ اللّهَ یُحىِ الارضَ بَعدَ موتِها قَد بَیّنّا لکمُ الایاتِ لَعلّکم تَعقلونَ.» (حدید: 17)
آیات تشریعى:
ـ «.. کذلکَ یُبیّنُ اللّهُ لکُم آیاتِه لَعلّکم تَعقلونَ» (بقره: 242);
ـ «... قَد بَیّنا لکم الایاتِ اِن کُنتم تَعقلونَ» (آل عمران: 118);
ـ «.. کذلکَ یُبیّنُ اللّهُ لَکم الایاتِ لعَلّکم تَعقلون.» (نور: 61)
اینها تنها مواردى است که لفظ «آیه» یا «آیات» در آن ها به صراحت ذکر شده است، اما موارد دیگرى نیز وجود دارند که اگرچه لفظ «آیات» در آن ها ذکر نشده، اما به صورت مصداقى از آیات ـ تشریعى یا تکوینى ـ بحث مى شود. براى مثال، به چند نمونه توجه کنید:
ـ «وَ هُو الّذی یُحیى و یُمیتُ و لَه اختلافُ اللَّیلِ و النَّهارِ اَفلا تَعقلونَ» (مؤمنون: 80);
«و مَن نُعمّرهُ نُنکّسِه فِى الخَلقِ اَفَلا یَعقلونَ» (یس: 68);
«اِنّا اَنزلناهُ قرآناً عرَبیّاً لَعلّکم تَعقلون» (یوسف: 2);
«قُل تعالَوْا اَتلُ ما حَرّمَ رَبُّکم علیکم اَلاّ تُشرکوا بِه شیئاً... ذلکُم وَصّاکم بِه لَعلّکم تعقلونَ.» (انعام: 151)
بنابراین، مى توان گفت: در بیش از نیمى از موارد، «عقل» در قرآن همراه «آیات» ـ تشریعى یا تکوینى ـ ذکر گشته و از این رو، مناسب است براى یافتن معناى «عقل» در قرآن به این نکته توجه شود.
2. بررسى واژه هاى همراه با «عقل» در قرآن کریم
ملاحظه واژه هایى که به صورتى برجسته در کنار «عقل» ذکر شده اند و مقایسه آن ها با خود «عقل»، شیوه مناسبى براى یافتن معناى «عقل» در قرآن مجید است. در ذیل به چند نمونه اشاره مى شود:
«سمع» و «عقل»:
ـ «و قالوا لَو کُنّا نَسمعُ اَو نَعقلُ ما کُنّا فی اَصحابِ السَّعیرِ» (ملک: 10);
ـ «اَم تَحسبُ اَنّ اکْثَرَهم یَسمعونَ اَو یَعقلونَ اِن هم اِلاّ کالانعامِ بَل هُم اَضلُّ سبیلاً» (فرقان: 44)
«قلب» و «عقل»:
«اَفَلَم یَسیروُا فِى الارضِ فَتکونُ لَهم قلوبٌ یعقلون بها اَو آذانٌ یَسمعونَ بِها.» (حج: 46)
«عقل» و «اهتداء»:
ـ «... اَوَلو کانَ آباؤهم لا یَعقلون شَیئاً و لا یَهتدونَ.» (بقره: 170)
«عقل» و «علم»:
«... و ما یَعقُلها الاّ العالمونَ» (عنکبوت: 43)
«عقل» و «ایمان»:
«افتطَمعونَ ان یُؤمنوا لکم و قَد کان فریقٌ منهم یسمعونَ کلامَ اللّهِ ثُمَّ یُحرّفونه مِن بعدِ ما عَقلوه و هُم یَعلمون.» (بقره: 75)
3. بررسى آیات مقارن
براى یافتن معناى «عقل» در قرآن کریم، در برخى موارد، باید به آیات قبل و بعد نیز توجه کرد و تنها به آیه اى که «عقل» در آن به کار رفته است بسنده ننمود; زیرا در آیات قبل و بعد نیز مفاهیمى ذکر شده اند که دست یابى را به معناى قرآنى «عقل» آسان تر مى سازد. در ذیل، به چند نمونه از این موارد اشاره مى شود:
«عقل»، «ذکر» و «تقوى»: در آیه 151 سوره انعام، برخى احکام بیان شده است و در پایان آیه، چنین آمده است: «ذلکم وَصّاکم بِه لَعلّکم تعقلونَ.» در آیه بعد نیز برخى دیگر از احکام الهى ذکر شده و پایان آیه این گونه است: «ذلکم وَصّاکم بِه لعلّکم تذکّرونَ. همچنین ختم آیه پس از آن نیز چنین است: «ذلکم وَصّاکم بِه لعلّکم تَتَّقونَ.»
با ملاحظه این سه آیه و مقایسه احکامى که در هر کدام بیان شده است بهتر مى توان به معناى «عقل» دست یافت.