شناخت ‏شيعه، خلاها و اولويتها

نویسنده : حسين رضايى و شهيدى- فصلنامه شيعه شناسي

مصاحبه با دكتر تقي زاده(مسئول مركز مطالعات شيعه‏شناسي)
- با توجه به اينكه حضرتعالي از بنيانگذاران مركز مطالعات و تحقيقات شيعه‏شناسي هستيد، بفرمائيد هدف از مطالعه و تحقيق در رابطه با شيعه و شيعه‏شناسي چيست؟
من هم از التفات و توجه شما، صميمانه تشكر مي‏كنم. در سال 73 در دوران تحصيل، در بيرون از كشور، به اين خودآگاهي دست‏يافتم كه حجم قابل توجهي از جماعت غير مسلمان، در زمينه شيعه‏شناسي، تحقيق مي‏كنند و بعد هم معلمي و تدريس مي‏كنند و بعد تمام عمرشان را در زمينه‏هاي مربوط به مطالعات شيعي مي‏گذرانند. بخش (Department) بزرگي از مراكز تحقيقاتي بزرگ و از دانشگاه‏هاي معتبر جهان، به مطالعات مربوط به اسلام‏شناسي به طور اعم و شيعه‏شناسي به طور اخص اختصاص دارد; به‏خصوص بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران شيعه‏شناسي در كانون مطالعات شرق‏شناسي قرار گرفت; به گونه‏اي كه نوع كتاب‏ها و رساله‏هايي كه در زمينه اسلام‏شناسي نوشته مي‏شود، تعمد و اصرار بر اين دارند كه حتما راي و نظري از متفكران شيعي هم در آنجا ذكر شود و حتي دو مركز به نام اسلام‏شناسي، ولي در واقع براي مطالعات شيعي، در آكسفورد و هاروارد آمريكا تاسيس شد. دانشكده‏هاي حقوق و فقه اسلامي هم بخش عمده مطالعات آنها به فقه شيعه اختصاص دارد. در ميان مراكز پژوهشي و آموزشي كشور، يك مركزي كه متولي و مربوط به مطالعات شيعه‏شناسي باشد، وجود ندارد و جاي تاسف است كه اين موضوع در كشور متولي ندارد. يك مركز به طور متمركز و به طور مجزا و مستقل، اين مطالعاتي را كه در بيرون از كشور صورت مي‏گيرد، تحت نظر ندارد و خودش طرح و پروژه‏اي براي مطالعات شيعه‏شناسي ارائه نمي‏كند. البته جسته و گريخته، ترجمه‏اي صورت مي‏گيرد يا كتابي نوشته مي‏شود، ولي متمركز نيست. به دنبال اين ايده كه در ذهن من به وجود آمد، باز به ذهنم رسيد كه مطالعه كنم و ببينم آيا براي جوامع و جماعت‏ها و گروه‏هاي شيعي موجود در دنيا، در حال حاضر، يك شناسنامه‏اي تدوين شده است، يا خير. بدون ترديد جماعت‏شيعي امروز در دنيا با نژادهاي مختلف پراكنده هستند: عده‏اي در آفريقا، گروهي در اروپا يا آمريكا و عمدتا در خاورميانه متمركز هستند. آسياي دور نيز، خالي از شيعه نيست. اين ايده دل‏مشغولي من را بيشتر كرد. يهودي‏ها در آن دانشگاهي كه من تحصيل مي‏كردم، حجم قابل توجهي از كتابخانه دانشگاه را به خود اختصاص داده‏اند و پيشينه و تاريخشان، علمايشان، گروه‏ها و جوامعشان، افراد سرشناسشان در عرصه‏هاي مختلف، در كتاب‏هاي متفاوت به زبان‏هاي مختلف ترجمه كرده‏اند، اگر مادر بزرگ مادر بزرگ فلان آقا با فلان يهودي نشسته بود و با هم يك گپي‏زده بودند، اينها پيدا مي‏كردند و آن را به عنوان يهودي جا مي‏زدند و بعد آن را به چند زبان ترجمه مي‏كردند. خوب ما بدون ترديد از نظر جمعيت و از نظر تعداد، به مراتب بيشتر از آنها هستيم. پراكندگي جغرافيايي ما هم به مراتب بيشتر از آنهاست. آيا ما شناسنامه‏اي براي خودمان داريم يا نداريم؟ بعد متوجه شدم كه نداريم. در زمينه شيعيان ايران، شيعيان بحرين، شيعيان عراق، شيعيان افغانستان و شيعيان لبنان، كتاب‏هايي كه خود شيعيان نوشته باشند و وضعيت‏حاضرشان را مورد بحث قرار دهند، وجود ندارد. به عبارت ديگر شناسنامه‏اي از شيعه موجود وجود ندارد. اين مشكل دوم. مشكل، هنگامي حادتر شد و ذهن من بيشتر مشغول به اين شد كه متوجه شدم بسياري از ما كه مقاله مي‏نويسيم به منابع و نوشته‏هاي مستشرقين و غربي‏ها استناد مي‏كنيم! ما حتي براي شناخت‏شيعيان كويت مثلا به نوشته آقاي فولر استناد مي‏كنيم! وقتي خود فولر را نگاه مي‏كنيم، مي‏بينيم كه جاسوس CIA است. چرا وجدان جمعي ما به اين خودآگاهي نرسيده كه ما بايد حداقل به عنوان يك قوم و قبيله و جمعيت و يك نحله و يك مذهب، خودمان را به خودمان بشناسانيم؟ اين خيلي بد است كه قومي خودشناسي نداشته باشد و اقوام ديگر بيايند آنها را بشناسند و آن هم با اغراض ديگري. آقاي دكتر نصر در بيرون از كشور يكي دو روز مهمان ما شدند و بنده اين قضيه را با ايشان مطرح كردم.