چند گام طلایی در مهارت های زندگی

گاهی اوقات وقتی به زندگی خود و اطرافیان نگاه می کنیم متوجه می شویم زندگی ماشینی مدرن و رو به پیشرفت موجب شده است از بسیاری از مهارت ها و بایسته های زندگی دینی و اسلامی غافل شویم و روزمرگی های خشک و طاقت فرسا ما را در خود غرق و نابود نماید، این در حالی است که اگر به درستی می دانستیم در کجای هستی قرار داریم و برای چه هدفی گام به این حیات مادی گذاشته ایم تدبیری می اندیشیدیم و مهارت های خوب زیستن را می آموختیم. شاید مشکل اصلی اینجاست که ما دنیا را خیلی زیادی جدی گرفته و از حیات جاودان ابدی غافل شده ایم.«وَ ذَرِ الَّذینَ اتَّخَذُوا دینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا؛[1] و رها کن کسانى را که آیین (فطرى) خود را به بازى و سرگرمى گرفتند، و زندگى دنیا، آنها را مغرور ساخته.‏»

مهارت خودآگاهی و خویشتن شناسی

یکی از مهمترین و با ارزش ترین مهارت های بنیادی زندگی مهارت خویشتن شناسی و خود آگاهی است، نوعاً ما انسان ها در زندگی برآیند صحیح و عقلانی از ماهیت و چیستی زندگی و همچنین نیازی های مختلف حیاتی مان نداریم از این رو نوعاً زندگی تک بعدی و کاریکاتوری را تجربه می کنیم که از بسیاری از واقعیت های زندگی واقعی به دور بوده به طوری که از توانایی های ذاتی و بالقوه خود غافل می شویم. مهارت خود آگاهی و خویشتن شناسی این بینش و توانایی را به ما می دهد که ابتدا جایگاه و ارزش خود را قدر بدانیم، در ثانی از آنچه که شایسته جایگاه انسانی نیست دوری نماییم. در این خصوص در منابع روایی نقل شده است: «مَن عَرَفَ قَدرَ نَفسِهِ لَم یُهِنها بِالفانِیات‏؛[2] آن که شأن خود را بشناسد، آن را با کارهاى فانى، خوار نمى‏ سازد.»

زمینه و لوازم خود آگاهی دینی

خود آگاهی از چنان ظرایف و نکات دقیقی برخوردار است که بدون استفاده از ابزار و راهکار های علمی و دینی به راحتی نمی توان به قله های معرفتی و شناختی آن دست یافت چرا که بدون این لوازم تنها یک شناخت و آگاهی سطحی و گاهاً غیر واقعی برای انسان تحصیل می شود.

1-لازمه ی خود آگاهی، پیوستن به قرآن و اهل بیت(ع)

از مهمترین و با ارزش ترین ابزارهای شناخت و معرفتی که انسان را به دنیای غیب متصل می کند و معارف پیچیده الهی را در اخیتار او قرار می دهد و انسان را از ناشناخته های عالم هستی آگاه می نماید، دو ثقل بزرگ یعنی قرآن و اهل بیت(علیهم السلام) دو ابزار مهم شناختی که پیامبرگرامی اسلام در آخرین روزهای حیات خود اهمیت و جایگاه این دو را در هدایت و رستگاری انسان این چنین تبیین کردند:«وَ قَالَ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمْ أَمْرَیْنِ‏ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا- کِتَابَ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَهْلَ بَیْتِی عِتْرَتِی‏؛[3] و فرمود: همانا من دو امر در میان شما میگذارم، اگر آنها را بپذیرید، هرگز گمراه نشوید: 1- کتاب خداى عز و جل (قرآن) 2- اهل بیت و عترت من.‏»

در اهمیت و جایگاه این دوثقل با ارزش همین بس که قرآن کریم سند هدایت و رستگاری ست و روایات اهل بیت(علیهم السلام) زمینه زنده شدن قلبها.[4] انسان هایی که روح و باطن خود را با عناصری همچون خودشیفتگی و خودبرتربینی تربیت کرده اند، نمی توانند درک درستی از نیاز های معنوی و شناختی خود داشته باشند، به همین جهت شاید فلسفه و چرایی تمسک و بهره گیری از ابزار مهم شناختی همچون قرآن و اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) را به خوبی درک ننمایند.در واقع آگاهی واقعی و صحیح انسان از خود و جهان پیرامون زمانی به طور علمی و سازنده حاصل می شود که انسان خود را به منبع فیض و آگاهی متصل نماید، از طرفی به هر اندازه که انسان در این زمینه کوتاهی و قصور داشته باشد و یا درک ناقصی از وصل به این منبع آگاهی داشته باشد، از خود آگاهی و خودشناسی واقعی باز خواهد ماند.

2-لازمه خود آگاهی، رعایت تقوا در شئونات زندگی

مهمترین و با ارش ترین اهرمی که در زندگی نور علم و حیات واقعی را به زندگی تزریق می کند رعایت تقوا و پارسایی در زندگی است. «وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلیمٌ؛[5] از خدا بپرهیزید! و خداوند به شما تعلیم مى‏دهد؛ خداوند به همه چیز داناست.»، خدای متعال در ارتباط مستقیم تقوا ورزی در زندگی و دست یابی به شناخت، معرفت و آگاهی به آیه ای دیگر اشاره می کنند و تقوا را عامل و ابزار تشخیص صحیح یا به عبارتی دست یابی به دانش و معرفت معرفی می فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقانا؛[6] اى کسانى که ایمان آورده‏اید! اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، براى شما وسیله‏اى جهت جدا ساختن حق از باطل قرار مى‏دهد؛ (روشن‏بینى خاصّى که در پرتو آن، حق را از باطل خواهید شناخت؛).»

3-لازمه خود آگاهی، محاسبه نفس

از جمله عوامل مؤثر در خود آگاهی حساب کشیدن از نفس خود است، چرا که محاسبه ی نفس امکان ارزیابی از نقاط قوت و ضعف انسان را فراهم می کند، و همین امر موجب می شود که انسان کاستی و ضعف های خود را جبران نماید و نقاط قوت را بهبود ببخشد. در ارتباط با خود آگاهی و محاسبه نفس در منابع روایی نقل شده است: «مَن حاسَبَ نفسَهُ وَقَفَ علی عُیُوبِهِ؛[7] هر کس به حساب نفس خود رسیدگی کند به عیب هایش آگاه شود.»