آگاهی امام از طریق الهام و إسماع

روایات گوناگونی در مورد نحوه عالم شدن امام وارد شده است. از جمله جوشیدن چشمه های حکمت در دل امام و الهام شدن علوم به او. امام رضا علیه السلام در این رابطه می فرمایند(إن العبد إذا اختاره الله عزوجل لامور عباده شرح صدره لذلک و أودع قلبه ینابیع الحکمه و ألهمه العلم إلهاما )فلم یعی بعده بجواب ولا یحیرفیه عن الصواب (1) بی گمان، خداوند سینه بنده ای را که برای امور بندگانش بر می گزیند، برای این امر فراخ میکند و در قلب او چشمه های حکمت را جاری می سازد و علم را به او الهام می کند، پس در جواب هیچ سؤالی نمی ماند و از راه درست در آن منحرف نمی شود. از امام کاظم علیه السلام نیز نقل شده که آن حضرت درباره چگونگی عالم شدن امام فرمودند: مبلغ علمنا علی ثلاثه وجوه: ماض و غابرو حادث؛ فأما الماضی فمفسر و أما الغابر فمزبور و أما الحادث فقذف فی القلوب و نفر فی الآسماع و هو أفضل علمنا و لا نبئ بعد نبینا. (2) علم به سه وجه به ما می رسد: ماضی، آینده و حادث. اما ماضی علم تفسیر شده و آینده نوشته شده است و حادث در دل افکنده می شود یا در گوش کوبیده می شود. و آن بهترین علم ماست و پیامبری بعد از پیامبر ما وجود ندارد. همچنین امام صادق علیه السلام در حدیث دیگری در همین رابطه می فرمایند: أما الغابر فالعلم بما یکون و أما المزبور فالعلم بما کان و أما النکت فی القلوب فهو الالهام و النقرفی السماع حدیث الملائکه نسمع کلامهم ولا نری أشخاصهم. (1) اما «غابر» علم به آینده و «مزبور» علم به آنچه انجام گرفته است می باشد. و انداختن در قلب ها، الهام است و کوبیدن در پرده گوش، سخن گفتن فرشتگان است که ما کلام آن ها را می شنویم و خودشان را نمی بینیم. | بدین ترتیب روشن می شود که علم گذشته و آینده برای امامان معصوم مکتوب شده است و آنان با توجه به نوشته هایی که در اختیار دارند از گذشته و آینده خبر می دهند. واما علومی که در جایی مکتوب نبوده و در حال حاضر حادث می شود، یا به صورت الهام در دل امام القا می شود و یا به صورت شنواندن و إسماع است که فرشته در گوش امام چیزی را می خواند وامام آن را می شنود ولی خود فرشته را نمی بیند. امام کاظم علیه السلام درباره این نوع علم و آگاهی، به دو نکته اشاره می فرمایند: اول آن که این نوع از علوم آنان، بهترین نوع علم آنهاست و دوم اینکه این نوع الهام وإسماع غیر از الهام وإسماع نبوت و رسالت است که از آن بیشتر به وحی تعبیر می شود.

1- کافی، ج 1، ص 202؛ احتجاج، ج 2، ص 436

2- کافی، ج 1، ص 264؛ بصائر الدرجات، ص319؛ بحار الأنوار، ج 26، ص 59.