اصول زیست جمعی
قرآن با نگاه به همه ادیان و تعالیم آسمانی، متدینان را به صورت فشرده این گونه تعریف می کند: «إنّ الذین آمنوا و الذین هادوا و النصاری و الصابئین من آمن بالله و الیوم الآخر و عمل صالحاً فلهم أجرهم عند ربهم و لاخوف علیهم و لاهم یحزنون» بقره/62 همانا مسلمان، یهود، نصرانی و صابئی کسانی هستند که به دلیل ایمان به خدا، روز قیامت و عمل نیک در نزد پروردگارشان پاداش دارند، ترس آنها را تهدید نمی کند و اندوهی دامنگیرشان نمی شود. در تعالیم زردشت می خوانیم: تنها با اندیشیدن به خدا و گام نهادن در راه پارسایی است که روح و روان آدمی می تواند به مزدا نزدیک شود.»64 درکتاب مقدس آمده است: «خدا را نظر به ظاهر نیست، بلکه از هر امتی هر که از او ترسد و عمل نیکو کند نزد او مقبول گردد.»65 انسان از اعمال عادل شمرده می شود؛ نه از ایمان تنها… چنان که بدن بدون روح مرده است؛ همچنان ایمان بدون اعمال مرده است. پدر ما ابراهیم از عمل، عادل شمرده شد… ایمان با عملش مؤثر بود و از عمل، ایمانش کامل گشت.66 «لیکن بدون ایمان تحصیل رضامندی او محال است؛ زیرا هر که تقرب جوید لازم است که ایمان آورد براینکه او هست و جویندگان خود را جزا می دهد.»67 کنفوسیوس می گفت: «اگر کسی بر خلاف احکام آسمانی مرتکب گناهی شود، دعا و شفاعت ارواح علوی درباره او اثری نخواهد داشت.»68 درکتاب مقدس نیز آمده است: «و از این می دانیم که او را می شناسیم که احکام او را نگاه داریم، کسی که گوید او را می شناسم و احکام او را نگاه ندارد دروغگو است.»69 حضرت مسیح (ع) می فرمود: «پس هر کس یکی از این احکام کوچک تر را بشکند و به مردم چنین تعلیم دهد در ملکوت آسمان کمترین شمرده شود، اما هر که به عمل آورد و تعلیم نماید او در ملکوت آسمان بزرگ خوانده خواهد شد، زیرا به شما می گویم تا عدالت شما بر عدالت کاتبان و فریسیان افزون نشود به ملکوت آسمان هرگز داخل نخواهید شد.»70 در پاسخ کسی که از عمل نیکو و راه ورود به حیات جاودانه پرسیده بود، عیسی(ع) فرمود: اگر بخواهی داخل حیات شوی، احکام را نگاه دار… قتل مکن، زنا مکن، دزدی مکن، شهادت دروغ مده و پدر و مادر خود را حرمت دار و همسایه خود را مثل نفس خود دوست دارد.»71
حقوق طبیعی انسان در ساحت ادیان
بسیاری از آیات و روایاتی که از عدالت و ظلم سخن می گوید، اشاره به حقوق طبیعی انسان ـ بدون توجه به جنسیت و ملیت اوـ دارد.قرآن به منظور یادآوری اهمیت حقوق طبیعی و جایگاه آن در ادیان آسمانی می فرماید: «لقد أرسلنا رسلنا بالبینات و أنزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط» حدید/25 براستی ما پیامبران خویش را با دلایل آشکار فرستادیم و با آنها کتاب و ترازو را همراه نمودیم تا مردم به عدالت برخیزند. کتاب مقدس نیز عادلانه و عادل پرور بودن تعالیم الهی را مورد تأکید قرار می دهد: «و برای ما عدالت خواهد بود که متوجه شویم که جمیع این اوامر را به حضور یهوه خدای خود به جا آوریم؛ چنان که ما را امر فرموده است.»72 به هر حال توجه و پاسخگویی به انتظارات و خواسته های اولیه انسان در حیات اجتماعی در منطق دین عنوان عدالت را به خود گرفته و در میان مصادیق مختلف و متعدد آن، حق حیات، حق دفاع، حق مالکیت و حق آزادی بیشترین تأکید را به خود اختصاص داده است: ادیان آسمانی، پاسداری از حیات را از اهداف ویژه خود می داند و در پی این است که انگیزه تجاوز به زندگی دیگران را به صورت ریشه ای بخشکاند. از این رو تنها در مورد این نوع ستم تشویق به حق خواهی می کند و از سویی تجاوز به زندگی یک فرد را مساوی با تجاوز به زندگی تمام انسانها قلمداد می نماید. قرآن در این زمینه می گوید: «من أجل ذلک کتبنا علی بنی إسرائیل أنه من قتل نفساً بغیرحق أو فساد فی الأرض فکأنما قتل الناس جمیعاً و من أحیاها فکأنما أحیا الناس جمیعاً» مائده/32 از این رو [که قابیل برادرش را کشت] بر فرزندان اسرائیل مقرر داشتیم که هر کس کسی را به جز به قصد قصاص یا فسادی افکنی او در زمین ـ بکشد چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد و هر کسی کسی را زنده بدارد، چنان است که گویی همه مردم را زنده داشته است. «ولاتقتلوا النفس التی حرّم الله إلاّ بالحقّ و من قتل مظلوماً فقد جعلنا لولیه سلطاناً» اسراء/33 نفسی را که نابودی آن را خدا حرام قرار داده است جز به حق مکشید و هر کس مظلوم کشته شود ما ولی و وارث او را قدرت داده ایم. «و لکم فی القصاص حیاة یا أولی الألباب لعلّکم تتقون» بقره/179 خردمندان، برای شما در قصاص زندگانی است، باشد که تقوا پیشه کنید. «و کتبنا علیهم فیها أنّ النفس بالنفس و العین بالعین و الأنف بالأنف و الأذن بالأذن و السنّ بالسنّ و الجروح قصاص فمن تصدّق به فهو کفّارة له و من لم یحکم بما أنزل الله فأولئک هم الظالمون» مائده/45 در [تورات] بر آنان مقرر کردیم که جان در مقابل جان و چشم در برابر چشم و بینی در برابر بینی و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان می باشد و زخمها نیز قصاص دارد و هر که از قصاص در گذرد پس آن کفاره او خواهد بود. آنان که بر اساس حکم نازل شده از سوی خدا داوری نمی کنند، ستمگرانند. تورات موجود در «سفر خروج» به صورت مشروح در باب حق حیات و کیفر کسانی که زندگی کسی را به گونه ای تهدید می کند سخن گفته و هم صدا با قرآن تهدید زندگی انسان را نابخشودنی و موجب مجازات قصاص معرفی می کند. «بی گناه و صالح را به قتل مرسان که ظالم را عادل نخواهم شمرد.»73 در سفر اعداد پس از تقسیم قتل به عمد و غیرعمد و تأکید بر قصاص در قسم نخست، آمده است: «این احکام برای شما در قرنهای شما در جمیع مسکنهای شما فریضه عدالتی خواهد بود. هر که شخصی را بکشد پس قاتل به گواهی شاهدان کشته شود، و یک شاهد برای کشته شدن کسی شهادت ندهد، و هیچ فدیه به عوض جان قاتل که مستوجب قتل است مگیرید.»74 «ولی خون، خود، قاتل را بکشد.»75 «هر کس آدمی را بزند که بمیرد، البته کشته شود.»76 «اما کسی که انسان را کشت، کشته شود. شما را یک حکم خواهد بود؛ خواه غریب؛ خواه متوطن.»77 «و اگر اذیتی دیگر حاصل شود آن گاه جان به عوض جان بده، و چشم به عوض چشم، و دندان به عوض دندان، و دست به عوض دست، و پا به عوض پا، و داغ به عوض داغ، و زخم به عوض زخم، و لطمه به عوض لطمه.»78 حق مالکیت یکی دیگر از حقوق طبیعی است که منشأ بسیاری از انتظارها و نگرانی ها در حیات اجتماعی بشر بوده است و ادیان آسمانی به این حق طبیعی نیز توجیهی در خور داشته اند. قرآن در مقام پاسداشت این حق طبیعی می گوید: «ولاتأکلوا أموالکم بینکم بالباطل و تدلوا بها إلی الحکام لتأکلوا فریقاً من أموال الناس بالإثم و أنتم تعلمون» بقره/188 اموال تان را بین خودتان بدون استحقاق مخورید، و بخشی از آن را به حاکمان ندهید تا بخشی از اموال مردم را به گناه بخورید در حالی که شما می دانید. «یا أیها الذین آمنوا إنّ کثیراً من الأحبار و الرهبان لیأکلون أموال الناس بالباطل و یصدّون عن سبیل الله» توبه/34 مؤمنان! بسیاری از دانشمندان یهود و راهبان، اموال مردم را به ناروا می خورند و راه خدا را می بندند. «إنّ الذین یأکلون أموال الیتامی ظلماً إنّما یأکلون فی بطونهم ناراً و سیصلون سعیراً» نساء/10 به حق، کسانی که مال یتیمان را به ستم می خورند جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو می برند و به زودی در آتش فراوان درآیند. «و أوفوا الکیل و المیزان بالقسط» انعام/152 در سنجش با پیمانه و ترازو عدالت را رعایت کنید. در تورات موجود نیز توصیه یادشده به چشم می خورد و دزدی، ربا و رشوه نیز حرام تلقی شده است: «در عدل هیچ بی انصافی مکنید؛ یعنی در پیمایش یا در وزن یا در پیمانه، ترازوهای راست و سنگهای راست و ایفه راست، و هین راست بدارید.»79 «دزدی مکن… به هر چیزی که مال همسایه تو باشد طمع مکن.»80 «اگر نقدی به فقیری از قوم من که همسایه تو باشد قرض دادی مثل رباخوار با او رفتار مکن و هیچ سودی بر او مگذار.»81 «و رشوت مخور؛ زیرا رشوت بینایان را کور می کند.»82 «وای بر آن کسانی که خانه خود را به بی انصافی بنا می کند که از همسایه خود مجاناً خدمت می گیرد و مزدش را به او نمی دهد.»83