نقش دین در رابطه با زندگی اجتماعی با دو دیدگاه متفاوت مورد ارزیابی قرار گرفته است. شماری از دانشمندان بر کارکرد انسجام بخشی و همبستگی آفرینی ادیان آسمانی پای می فشارند و جمعی نیز ادیان را عامل تخاصم و نزاع می شناسند. دیدگاه دوم از موضعی برتر توانسته است با ادعای تخاصم زایی، دین را از صحنه زندگی اجتماعی کنار بزند. حقانیت این دعوی پلورالیستی بر این پیش فرض تکیه دارد که اصول مشترکی از سوی ادیان بزرگ توصیه نمی شود و همه این آیینها پیروان خود را به تنگ نظری و تعصب فرامی خوانند، حال آن که ادیان، افزون بر همسویی شان در آموزه ها ـ که در شماره پیشین طی مقاله ای با عنوان «همسویی آموزه های ادیان» به اثبات رسید ـ در دو محور اساسی دیگر نیز مشترکاتی را مطرح می کنند که تأثیری شگفت و تردیدناپذیر در مسالمت جویی و همبستگی تمدن ساز پیروانشان دارند. در این نوشتار دو محور یادشده را پی می گیریم:
آموزه های مشترک ادیان
پاسخگویی دین به سه خواسته: بندگی خدا، تعالی جویی فطری انسان و ضرورتهای زندگی اجتماعی تقسیم می شود که به طور عمده در قالب معارف و مقررات دینی تبیین پذیر است. همه پیامبران به پیروان خود هم زمان درس هستی شناسی و راه و رسم زندگی را آموخته و در هر دو محور اصول مشترکی را یادآور شده اند. اصول مشترک و هماهنگ در تعالیم انبیا را در سه بخش: اصول اعتقادی، اصول انسان شناختی و مقررات اجتماعی می توان دسته بندی کرد.
1. آموزه های اعتقادی
ادیان آسمانی در حوزه هستی شناسی دینی، خدا شناسی و معاد شناسی بیشترین اهتمام را داشته اند و در مجموعه معارف دین، این گونه مباحث، اصول دین شناخته شده اند. در متون اصلی ادیان، تصویری که ازمبدأ آفرینش ارائه شده است از همانندی در خور توجهی برخوردار است.
توحید در قرآن
قرآن در حقیقت کتاب توحید است و یکتاباوری و یکتاپرستی را به صورت کامل و شفاف مطرح می نماید. «وإلهکم إله واحد لا إله إلاّ هو الرحمن الرحیم. إنّ فی خلق السموات و الأرض و اختلاف اللیل و النهار و الفلک التی تجری فی البحر بما ینفع للناس و ما أنزل الله من السماء من ماء فأحیا به الأرض بعد موتها و بثّ فیها من کلّ دابة و تصریف الریاح و السحاب المسخّر بین السماء و الأرض لآیات لقوم یعقلون»بقره/164ـ162 «قل الله خالق کلّ شیء و هو الواحد القهّار»رعد/16 «والذین آمنوا أشدّ حبّاً لله»بقره/165 «یا أیها الناس اعبدوا ربّکم الذی خلقکم» بقره/21 «قل إنّما هو إله واحد و إنّنی بریء ممّا تشرکون» انعام/19 «لاتدرکه الأبصار و هو یدرک الأبصار و هو اللطیف الخبیر» انعام/103 قرآن ضمن اینکه یکتاباوری و یکتاپرستی را اساسی ترین هدف خود می شناسد این ادّعا را نیز دارد که تمام پیامبران و کتب آسمانی با چنین نگرشی به توحید پرداخته و در پی این بوده اند که انسانها را در طول تاریخ در خط توحید نگه دارند. «و ما أرسلنا من قبلک من رسول إلاّ نوحی إلیه أنّه لا إله إلا أنا فاعبدون» انبیاء/25 و پیش از تو پیامبری نفرستادیم مگر اینکه به او وحی کردیم که خدایی جز من وجود ندارد؛ پس مرا بندگی کنید. آیات توحیدی در قرآن، بیش از آن است که در این نوشته حتّی فهرست و گزارش اجمالی آن آورده شود، ازاین رو به چند آیه به عنوان نمونه بسنده می کنیم.
باور توحیدی هندوان
برهما که در زبان سانسکریت (از زبانهای باستانی هند) به معنای اللّه است، 1 در متون دینی آیین هندوها این گونه توصیف شده است: «آن برهما آن چنان است که او از صنفی نیست و او را صورتی نیست و صفتی که از ذات او جدا باشد ندارد، و همیشه به خود قائم است و نهایت ندارد. تمثیل ندارد و حواس به او نمی رسد…. او مددکار همه است.»2 «و از او برتر هیچ نیست و از هر برتری برتر است.»3 «همه از برهم ظاهر شده است و ابر و برق و رعد و باران از او ظاهر شده است، او را بالا نیست، او را پایان نیست، او را میان نیست، او را چپ نیست، و او را به حواس و به دلیل و به علم غیر اینکت (اسرار الهی) نتوان دانست. کوه ها و دریاها و رودخانه ها همه دلیل بزرگی اوست و جهتها را و همه عالم را به قوت بازوی خود نگاه می دارد.»4 «همه عالم مسخر امر اوست.»5 «او خانه ایجاد و ابقا و افنا است یعنی این هر سه صفت در اوست.»6 «و او از هر برتری برتر است و از هر بزرگی بزرگ تر است، یگانه است و پنهان است.»7 «او را به چشم نتوان دید و به دل و عقل و اندیشه او را توان یافت.»8 «اوست فناناپذیر و خداوند، جاویدی علیم و حاضر در همه جا، نگهبان عالم. اوست که فرمانفرمای هستی است.» «آن واحد فرد نامحدود، عالم را از خواب بیدار کرد.»9