واژه جهاد از نگاه واژه شناسان

عرب جاهلی «جهد» را به معنای جنگ ندانسته بلکه آن را به معنای سختی و مشقت و توان میدانسته؛ همانطور که مفسر ادیب و لغت دان برجسته، مرحوم طبرسی هم در ذیل آیه ٢١٧ سوره بقره میگوید: «جاهدت العدو» یعنی در جنگ با دشمن مشقت را بر خود هموار ساخت.

منبع : حوزه معنایی جهاد و واژه های هم نشین آن با تکیه بر سیر نزول؛ فصلنامه مطالعات قرآنی، بهار 1398 - شماره 37

نويسنده : سعیدی، علی؛ احمدنژاد، امیر

صاحب «لسان العرب» لغات «جهد و اجهد»، را به معنای فراتر از توان میداند و با تأسی از شعر اعشی، معنای مورد نظرش را تأیید میکند

فجالت وجال لها اربع

جهدنا لها مع اجهادها[1]

چهار تن از قهرمانان وارد میدان جنگ شدند، ما هم به دنبال سعی و تلاش آنان ، تلاش کردیم به خوبی با آن ها بجنگیم

٢- جهاد از نظرگاه فیومی

صاحب «مصباح المنیر» گفته «الجهد» با ضم جیم از لهجه های حجازی و با فتح در لهجه غیر حجازی به کار رفته است این دو تلفظ از واژه را به معنای وسعت و طاقت در نظر گرفته است فیومی در ادامه میگوید: گفته شده «الجهد» با ضمه به معنای طاقت است و با فتحه به معنای مشقت و سختی البته «الجهد» با فتحه معنایی غیر از معنای قبلی نمیتواند داشته باشد؛ چراکه به معنای نهایت و غایت است به نهایت رسیدن، از خانواده مشقت و سختی است و منظور از «جهد البلاء» را کسی می داند که در راه خداوند جهاد میکند؛ یعنی نهایت مشقت و سختی را از بلا و جنگ ، متحمل می شود.[2]

٣- جهاد از نظرگاه ابن فارس

قدر مشترک ابن فارس از معنای «جهد»، همان معنای اساسی و مرکزی کلمه، مشقت و توان، است (ابن فارس، ١٤٠٤ق: ١، ٤٨٦) بنابراین در آیه:

﴿وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلّٰا جُهْدَهُمْ﴾ (توبه /٧٩)

واژه «جهدهم» را ابن فارس مغایر با فیومی که آن را به معنای «کم و ناچیز » میداند، به معنای طاقت در نظر گرفته است بنابراین منظور از «جهاد» و مشتقات آن در آیات مائده / ٥٤، ٥٣، ٣٥؛ انعام / ١٠٩؛ فاطر / ٤٢؛ نور / ٥٣؛ نحل / ٣٨؛ توبه / ٢٤، ١٦، ٢٠ و ٤١، ٨٦، ٨٨؛ نساء / ٩٥؛ انفال / ٧٢، ٧٤ و ٧٥؛ عنکبوت / ٦٩؛ حجرات / ١٥، بذل طاقت و سعی فراوان که به انتهای ممکن خود رسیده باشد و از حد نهایی غایت و وسعت بهره مند گردد است.

٤- جهاد از نظرگاه صاحب بن عباد

صاحب «المحیط فی اللغة» «جهاد» را به معنای «قاتلتهم» میداند(صاحب بن عباد، ١٤١٤ق: ٣٧٠) به نظر میرسد ایشان علاوه بر در نظر نداشتن بافت متن (هم زمانی) و سیر نزول (در زمانی) از معنای اساسی کلمه هم غافل مانده؛ چراکه در شعر جاهلی به عنوان بافت ادبی قبل از قرآن، معنای جهاد را جنگ با دشمن نمیدانند همچنان که در شعر آمده:

یعود ثری الأرض الجهاد، وینبت

الجهاد بها، والعود ریان اخضر[3]

زمین نمناک به زمین خشن و خشک تبدیل میشود و در آن گیاهانی که روزی از طراوت و سبزی برخوردار بودند به گیاهانی خشک و خشن و سخت تبدیل شد.

ما حصل کلام اینکه عرب جاهلی «جهد» را به معنای جنگ ندانسته بلکه آن را به معنای سختی و مشقت و توان میدانسته؛ همانطور که مفسر ادیب و لغت دان برجسته، مرحوم طبرسی هم در ذیل آیه ٢١٧ سوره بقره میگوید: «جاهدت العدو» یعنی در جنگ با دشمن مشقت را بر خود هموار ساخت.[4]

پی نوشت ها:

[1] ابن منظور، محمد بن مکرم ١٤١٤ق، لسان العرب ، بیروت: دار الفکر للطباعه: ١٣٣.

[2] فیومی، احمد بن محمد ١٤١٤ق، مصباح المنیر، قم: مؤسسه دار الهجرة: ١١٢.

[3] ابن منظور، لسان العرب: ١٣٤.

[4] طبرسی، فضل بن حسن ١٣٧٢ش، المجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو: ٥٥١.