کیهان‏شناسى و بحث از آغاز و انجام جهان از مقولات مشترک سه حوزه معرفت‏بشرى یعنى علم، دین و فلسفه است که از قدیم مورد عنایت صاحب نظران این سه حوزه بوده است، هرچند تا قبل از رنسانس و حتى تا اوایل قرن بیستم، کیهان‏شناسى فیزیکى جایگاه پایین‏ترى نسبت‏به کیهان‏شناسى هاى دینى و فلسفى داشت . در این مقاله، اصول و مبانى بنیادین و مهمترین مدلهاى کیهان‏شناسى نوین علمى مطرح شده‏اند و در پى آن اشکالات و نارسائیهاى علمى و در حد ضرورت مبانى و مشکلات فلسفى آنها مورد بحث و بررسى قرار گرفته‏اند .

درآمد

فلسفه علم و فلسفه دین هر تعریفى داشته باشند و هر قدر در مورد نوع و سعه و ضیق حیطه‏هاى پژوهشى آنها اختلاف نظر باشد، فلاسفه علم و فیلسوفان دین در این نکته اتفاق نظر دارند که بحث و بررسى پیرامون نقاط اشتراک علم و دین و فلسفه و ملزومات فلسفى و دینى نظریه‏هاى علمى از وظایف و دل مشغولیهاى اصلى آنها باید باشد .

کیهان‏شناسى و بحث از آغاز و انجام جهان از همین دسته مقولات است که پیوند و مرز مشترک بین علم (فیزیک) و فلسفه و دین در آن به خوبى نمایان و هویدا است; لذا دور از انتظار نیست که مباحث آن به عنوان یکى از مهمترین مسائل در فلسفه‏هاى علم و دین مورد بحث و بررسى قرار گیرد . چنین رویکرد فلسفى و دینى به کیهان‏شناسى بویژه پس از ظهور و شیوع نظریه انفجار بزرگ در زمینه پیدایش عالم گسترش فراوانى یافته است . همین نکته، نشان دهنده ضرورت و اهمیت آشنائى دانشجویان فلسفه و طلاب علوم دینى با نظریه‏هاى جدید علمى پیرامون آغاز جهان است; بطورى که امروزه هرگونه بحث در این مقوله بدون آگاهى از مباحث علمى پیرامون آن ابتر و ناقص خواهد بود .

قبل از رنسانس و ظهور علم نوین و در طول دوران سیطره فلسفه افلاطونى و فیزیک ارسطوئى بر دانش بشرى، فلسفه محوریت اصلى را در مباحث کیهان‏شناسى عهده‏دار بود و علم و دین متناسب با نگرشهاى فلسفى تفسیر مى‏شدند . اما ، پس از رنسانس که علوم تجربى جایگاه رفیع‏ترى یافتند، هرچند با تغییر جایگاه، فلسفه ناچار شد خود را با علم هماهنگ سازد و با همین انگیزه کانت کوشید تا متافیزیکى متناسب با فیزیک نیوتنى بنا کند، اما کیهان‏شناسى همچون گذشته به تبعیت از طبقه‏بندى کریستین ولف که کانت نیز از وى پیروى نمود، در طبقه‏بندى علوم و در تمایز صریح با فیزیک در عداد الهیات و روانشناسى از بخشهاى متافیزیک خاص به شمار آمد که با جهان طبیعت در کلى‏ترین وجوه آن سروکار داشت . (1) این تقسیم‏بندى تا اوایل قرن بیستم دست نخورده باقى ماند تا این که با ظهور دو نظریه اساسى کیهان‏شناسى نوین یعنى نسبیت عام و کوانتوم مکانیک، کیهان‏شناسى به یکى از شاخه‏هاى مهم و اساسى علوم نوین تبدیل شد و همراه آن، اصطلاحات فلسفى نیز وارد حیطه فیزیک و کیهان‏شناسى شدند .

در این مقاله، ابتدا اصول و مبانى نظریه‏هاى علمى و همچنین فرضهاى‏بنیادین کیهان‏شناسى نوین که مدلهاى جدید کیهان‏شناسى مبتنى بر آنها هستند، به اجمال مطرح شده‏اند و در پى آن مهمترین مدلهاى کیهان‏شناسى نوین، که امروزه مقبولیت‏بیشترى دارند به همراه نارسائیها و اشکالات علمى آنها مورد بحث و بررسى قرار گرفته‏اند . براى پرهیز از دشوارى بحث، حتى‏الامکان از طرح روابط و معادلات ریاضى اجتناب شده است که البته طالبان مباحث عمیقتر چاره‏اى جز رجوع به آنها ندارند . پى‏نوشتهاى مفصل مقاله راهنماى خوبى در این زمینه مى‏تواند باشد . بحث گسترده پیرامون ملزومات و نتایج فلسفى و دینى این مدلها خود مقاله مستقلى مى‏طلبد که با امید به لطف خداوند، تدوین و منتشر خواهد شد .

کیهان‏شناسى نوین و مبدا عالم

کیهان‏شناسى در معناى عام آن مطالعه ساختار و تحول جهان به مثابه یک کل در مقیاس کلان است (2) که از دو واژه یونانى به معناى نطق و سخن مشتق شده است . (3) هرچند جاذبه آسمان پرستاره به گونه‏اى بوده است که پیشینه مطالعه و بررسى کیهان به قدمت تمدن و فرهنگ بشرى است، بطورى که در برخى از تمدنهاى کهن اندازه‏گیریهاى به عمل آمده در مورد پدیده‏هاى نجومى با توجه به مقادیر فعلى از دقت‏حیرت‏آورى برخوردار بوده است، (4) اما شروع کیهان‏شناسى نوین از مقاله‏اى است که در سال 1917 توسط آلبرت اینشتین تحت عنوان «ملاحظات کیهان شناختى در نظریه نسبیت عمومى‏» انتشار یافت . وى در این مقاله کوشید با استفاده از معادلات میدان و چند پیش‏فرض دیگر از قبیل توزیع یکنواخت ماده در سراسر فضا، ایستا بودن عالم و یا ثابت‏بودن چگالى جهان در زمان و برخى مقبولات دیگر، خواص فیزیکى عالم را استنتاج کند . (5) این معادلات با اصلاحات به عمل آمده در آن و به همراه چند فرض بنیادین، زیربناى تمام مدلهاى کیهان‏شناسى نوین هستند .