روش شناسی جامعه شناسی انحرافات

نویسنده: محمد کاوه

به طور کلی، در بررسی های جامعه شناسی انحرافات، به چند نکته باید توجه کرد. اول اینکه رفتارهای انحرافی چگونه بر زندگی افراد اثر می گذارند؟، چگونه با سایر جنبه ها در تضاد قرار می گیرند و چگونه کیفیت زندگی مطلوب انسان ها را تحت تأثیر قرار می دهند؟. نکته دوم اینکه به چه دلیل رفتارهای انحرافی به وجود می آیند و در طول زمان تغییر می کنند یا باقی می مانند؟. نکته سوم اینکه به طور دائم باید اطلاعات موجود را مورد ارزشیابی قرار داد. چهارمین نکته عبارت است از اینکه از میان روش های متداول در علوم اجتماعی و فنون جمع آوری اطلاعات در هر روش، کدام یک با ماهیت خاص هر یک از پدیده های انحرافی هماهنگی بیشتری دارد؟. نکته پنجم اینکه در ارتباط با انحرافات اجتماعی «تابوهای ویژه ای» در برخی از اجتماعات وجود دارند که کسب اطلاعات دقیق را حتی با استفاده از تمامی روش ها در برخی از انواع انحرافات غیر ممکن و یا دشوار می سازد. عدم توافق در تعریف انحراف در سطح بین المللی و ملی، ششمین نکته ای است که انجام مطالعات تطبیقی در رابطه با پاره ای از رفتارهای انحرافی را دشوار می کند. این تفاوت در تعریف، هم در سطح قوانین مطرح می باشد و هم در رویه های برخورد با انحرافات.
گردآوری اطلاعات و کشف ماهیت واقعیت های اجتماعی در حوزه انحرافات اجتماعی نیز مستلزم کاربرد روش های پژوهش علمی است؛ که ماهیتی عقلانی و تجربی دارد. این پژوهش ها در یک چارچوب منطق سازماندهی می شوند و نتیجه گیری بر اساس شواهد و اطلاعات مستند، نه صرفاً یک اندیشه یا احساس صورت می گیرد. مراحل پژوهش هم به طور معمول شامل: بیان روشن و صریح مسئله، تدوین فرضیات برای روشن شدن موضوع، انتخاب روش مناسب، انتخاب نمونه یا جامعه آماری، جمع آوری اطلاعات، تجزیه و تحلیل داده ها و در نهایت تفسیر نتایج است. یک اصل بسیار مهم که در زمینه پژوهش ها حتماً باید رعایت شود تمایل به کشف و شناخت شواهد است؛ نه القای ذهنیت های شکل گرفته از قبل (محسنی، 1386: 22-18).
از دیدگاه روش شناختی، باید جرم و بزهکاری به عنوان کنش های کنش گران اجتماعی مورد ارزیابی روش شناسی کیفی و کمی قرار گیرند. بر همین اساس، جهت افزایش روایی تحقیقات، تا حد امکان باید از روش های جمع آوری اطلاعات در تحقیقات کیفی و کمی استفاده شود.

الف- روش شناسی کیفی (Qualitative Methodology):

تحقیق کیفی عبارت است از مجموعه فعالیت هایی که هر کدام به نحوی محقق را در کسب اطلاعات دست اول درباره موضوع تحقیق یاری می دهند. روش های کیفی در جامعه شناسی انحرافات به دنبال دستیابی به کنش با معنای مجرمان و بزهکاران می باشناد که در این راستا تمرکز بر مبانی ارزشی، عقیدتی و رفتاری کنش گران و تلاش برای درک احساس، انگیزش و هیجانات آنان ضرورت دارد. در روش شناسی کیفی، محقق وارد دنیای نمادین مجرمان شده و با فهم نظام معانی آنان و تفسیرهایشان از کنش هایی که انجام داده اند پدیده جرم را فهم می کند (احمدی، 1384: 110 و 109).
مهم ترین روش های جمع آوری اطلاعات در روش شناسی کیفی عبارتند از:

* مشاهده مشارکتی:

در این روش، پژوهش گر به طور مستقیم وارد گروه های مواجه با انحراف یا در معرض خطر شده و به مشاهده واقعیت اجتماعی می پردازد (محسنی، 1386: 22-20). امتیازات روش مشاهده مشارکتی عبارت است از:
1. مشارکت در دنیای نمادین بزهکاران و مجرمان اعتبار تحقیق را بالا می برد؛ زیرا پژوهش گر با دنیای واقعی آنان ارتباط مستقیم می یابد.
2. پیش فرض اساسی در روش مشاهده مشارکتی این است که چگونه واقعیت ها به وسیله مجرمان درک شده است. بنابراین در این روش، رفتار انحرافی در موقعیت طبیعی خود، توسط پژوهش گر مطالعه می شود.
3. در این روش، پژوهش گر می تواند رفتار انحرافی را به عنوان یک پدیده پویا مطالعه کند.
اما این روش کاستی هایی نیز دارد که به شرح زیر است:
- برای اینکه اطلاعات ثبت شده قابل تحلیل شود، باید وقت زیادی به منظور بررسی و طبقه بندی اطلاعات صرف شود. به علاوه ورود، جذب و ادغام پژوهش گر در گروه مجرمان و شناخت محیط پژوهش بسیار وقت گیر و پر هزینه است.
- در این روش، پژوهش گران با انبوهی از اطلاعات مواجه هستند گه برای تحلیل آنها ناگزیرند بعضی از آنها را انتخاب کنند. در نهایت، به هنگام پالایش اطلاعات علاوه بر آنکه بخش عمده ای از اطلاعات جمع آوری شده حذف خواهد شد، مداخله پژوهش گر در گزینش اطلاعات، اعتبار تحقیق را کاهش خواهد داد.
- با روش مشاهده مشارکتی، تنها می توان گروه کوچکی از منحرفان و حوزه جغرافیایی محدودی را مطالعه کرد و در نتیجه تحقیقات قابل تعمیم به جامعه بزرگ تر نیست.

* مصاحبه عمیق:

هنگامی که هدف مطالعه، اکتشاف و سؤال تحقیقاتی مربوط به موضوعات برجسته، الگوها و طبقه بندی در ساختار ذهنی شرکت کنندگان است، روش جمع آوری اطلاعات، مصاحبه عمیق است. با مصاحبه عمیق، پژوهش گر مجرمان مورد مطالعه و یا افراد درگیر با مسائل مربوط به انحرافات اجتماعی را به پرسش یا مسئله کلی که باید کشف شود هدایت می کند. در مواردی که هدف مطالعه، توصیفی از رخدادهای مربوط به انحرافات اجتماعی و ساختارها یا فرآیندهای یک رفتار انحرافی است نیز می توان از این روش استفاده کرد.

* گروه مرکز:

گروه مرکز، نوعی بحث نیمه ساختاری است که طی آن، یک گروه 6 تا 10 نفر از افراد مشابه تشکیل و در یک موضوع خاص و از پیش تعیین شده به بحث و تبادل نظر گروهی می پردازند. این موضوعات می تواند شامل: اعتیاد، طلاق و تأثیر رسانه ها بر تولید جرم (مانند خراب کاری و فرار از منزل) باشد. روش گروه مرکز در واقع شکل کامل تر، گسترده تر و منظم تر مصاحبه عمیق است. این روش می تواند به عنوان یک روش پژوهشی مستقل در مطالعات مربوط به جرم و بزهکاری به کار رود. برای مثال، با این روش می توان به جمع آوری اطلاعات به منظور بررسی علل شیوع و گسترش مواد مخدر در بین جوانان پرداخت. از طرف دیگر، روش گروه مرکز می تواند به مثابه یک تکنیک تکمیلی و متمم (مثلاً در مطالعه تأثیر رسانه های تصویری بر تولید جرم) در کنار دیگر روش های تحقیقات کمی و کیفی استفاده شود (احمدی، 1384: 114-111).

ب- روش شناسی کمّی (Quantitative Methodology):

تحقیقات جامعه شناسی انحرافات و جرم شناسی عمدتاً با رویکرد روش شناسی کمی انجام شده و داده های مربوط به جرم و بزهکاری نیز از طریق اسناد رسمی جنایی و خود اعترافی جمع آوری می شوند؛ که هر کدام از این روش ها ممکن است حیطه های متفاوتی از جرم و بزهکاری اعم از جرایم و بزهکاری های جزیی و جرایم اصلی و جدی را بسنجند. البته در سال های اخیر نیز برای بهبود روش های اندازه گیری جرم و بزهکاری و زدودن سایه تاریک جرم، از روش پیمایش قربانیان جرایم به عنوان روشی در روش شناسی کمی استفاده شده است. باید دانست که جمع آوری داده ها از طریق تکنیک های موجود در روش شناسی کمی از مزیت های نسبی برخوردار است؛ زیرا امکان مشاهدات بسیاری را بر روی واحدهای مورد مطالعه در جمعیت مورد مطالعه و یا کسب اطلاعات فراوان در مورد اشخاصی که جهت مطالعه برگزیده شده اند فراهم می سازد. چنین بررسی هایی کم هزینه تر از بررسی های کیفی هستند و انجام آنها نیز آسان تر است. علاوه بر این، با این تحقیقات می توان سریع تر به نتیجه رسید (احمدی، 1384: 117). همان طور که اشاره شد، مهم ترین روش های جمع آوری اطلاعات در تحقیقات کمی عبارتند از: