تسلسل محال است

در این مقاله به بررسی برهان های مختلف اندیشمندان مسلمان مانند: ابن سینا، سهروردی، دبیران کاتبی، قاضی عضدالدین ایجی و ابونصر فارابی در اثبات قاعده «تسلسل محال است» می پردازیم.

اکنون به این مطلب می‌پردازیم که «چرا تسلسل محال است» امتناع و استحاله تسلسل علت‌ها و معلول‌ها تا بی نهایت، از جمله قواعدی است که بسیاری از مسائل مهم فلسفی بر آن مترتب می‌شود که از جمله آن، مسئله اثبات واجب الوجود است، به ترتیبی که گفته می‌شود:

بر خلاف نظر سوفسطاییان، که وجود هرگونه موجودی را در جهان خارج انکار می‌نمایند، وجود موجودی در جهان خارج از اندیشه بالضروره ثابت است. حال، آن موجود از دو حالت خارج نیست که به ترتیب عبارتند از:

1. آن موجود یا واجب الوجود است
2. آن موجود یا ممکن الوجود است

در فرض اول مطلوب، یعنی اثبات واجب الوجود، حاصل می‌شود.

اما در فرض دوم به حکم اینکه هر موجود ممکن الوجود بالضروره نیازمند به علت است که آن نیز محتاج به علت خواهد بود، اکنون آن علت از دو حالت «واجب الوجود» و «ممکن الوجود» بیرون نیست. در فرض نخست، مطلوب یعنی واجب الوجود اثبات می‌شود و در فرض دوم نیاز به علت برای آن ضروری است.

اکنون سخن گذشته در موارد این علت و سؤال از اینکه واجب الوجود است یا ممکن الوجود، تکرار می‌شود و این تکرار سؤال و نقل کلام هم چنان ادامه می‌یابد و سرانجام یا به بن بست «دور» می‌انجامد و یا به محذور «تسلسل» دچار می‌گردد. و چون «دور و تسلسل» از نظر عقل محال‌اند، شق سوم، که عبارت است از منتهی شدن به واجب الوجود، اثبات می‌گردد.