اشاره به نتایج برخى از تحقیقات انجام شده
افراد و گروه هایى از محققان در سراسر جهان درباره تأثیر ایمان به خدا، مذهب و محیط هاى مذهبى و آداب و رسوم دینى در سلامت روانى افراد، بهداشت روانى جامعه و بهبود بخشى بیماران روانى و مقاوم کردن افراد در برابر حوادث و وقایع دردناک و ایجاد آرامش به نتایج مثبت و قابل توجّهى دست یافته اند. به رغم اختلاف روش ها، محیط ها و موضوعات مورد بررسى، تقریباً تمامى این تحقیقات بر این موضوع اتفاق نظر دارند که در محیط هاى مذهبى و جوامعى که ایمان مذهبى آن ها بیش تر است، میزان اختلال هاى روانى و بخصوص اضطراب و افسردگى به طور محسوسى کم تر از میزان آن ها در محیطها وجوامع غیر مذهبى است و افراد مذهبى به طور کلى، از سلامت روانى بیشترى نسبت به دیگران بر خوردار هستند.44
پالینکاس (Palinkas) با بررسى نقش سخنرانى ها و موعظه هاى مذهبى در کاهش اضطراب چینى هاى مسیحى مهاجر مقیم «سان دیه گو» اظهار مى دارد که مراسم مذهبى براى این افراد نوعى حالت حمایتى ایجاد مى کند; زیرا دوستى هاى رهایى بخش و شفادهنده مرتبط با حالات روحانى، سلامتى روانى براى آن ها ایجاد مى کند. نتایج این تحقیق نشان مى دهد که ایمان به خدا و حضور در مکان ها و مراسم مذهبى موجب کاهش یافتن میزان اضطراب و احساس تنهایى مى شود.45
موریس (Morrid) با بررسى تأثیر زیارت اماکن مقدّسه بر اضطراب و افسردگى از طریق اجراى تست اضطراب و افسردگى در مورد 11 مرد و 13 زن بیمار به این نتیجه دست یافت که جوّ مذهبى موجود در این مکان ها با ایجاد امیدوارى و تقویت ایمان مذهبى افراد، موجب کاهش علایم و تظاهرات اضطرابى وافسردگى افراد مى شود.46
کونیگ (Koenig) با تحقیق در مورد ارتباط ایمان مذهبى و مذهب با سلامت روانى افراد، ثابت کرد که مذهب براى افراد در برابر عوامل مخرّب، زیان آور و تنش زاى محیطى، یک سپر دفاعى ایجاد مى کند و عقاید مذهبى سلسله گسترده اى از اثرات مثبت، خوب و استحکام بخش روان شناختى در افراد ایجاد مى کنند.47
کولکاى (Kwilecki) با بررسى تأثیر ایمان مذهبى، نماز و دعا در کاهش اضطراب، به این نتیجه رسید که 42% افراد نمونه او گزارش داده اند که نماز اضطراب را پایین مى آورد.48
تحقیقاتى که در زمینه دین مبین اسلام انجام پذیرفته است نیز بر وحدت بخشى نظام روان شناختى انسان توسط مذهب اسلام تأکید دارد. این تحقیقات نشان مى دهند که بین ایمان مذهبى و سلامت روانى و همچنین کاهش میزان اختلالات روانى رابطه اى مستقیم وجود دارد.
باقرى با مقایسه میزان افسردگى و اضطراب دانش آموزان پسر و دختر عضو انجمن اسلامى با سایر دانش آموزان، نقش ایمان مذهبى در سلامت روان را در مقایسه اى آمارى مورد بررسى قرار داده و به این نتیجه دست یافته است که میانگین اضطراب و افسردگى دانش آموزان غضو انجمن اسلامى با تفاوت معنادارى از میانگین اضطراب و افسردگى سایر دانش آموزان کمتر است.78
ابراهیمى و نصیر در مطالعه اى با عنوان بررسى رابطه بین عملکرد دین اسلام و افسردگى نشان دادند که ایمان مذهبى نگرش هاى مذهبى و برپادارى نماز، هر کدام به نحوى در حفظ تعادل روانى و استمرار امیدوارى انسان ها مؤثرند. (به نقل از پناهى)49
طهرانى (1997) در بررسى رابطه اضطراب و گرایش مذهبى، با استفاده از مقیاسى که سطح و گرایش مذهبى اسلامى را مورد سنجش قرار مى دهد، به این نتیجه دست یافته است که هر چه سطح و گرایش مذهبى افراد کمتر باشد، اضطراب عمومى آن ها افزایش مى یابد و تصریح مى کند که عدم گرایش مذهبى اسلامى و نیز افزایش ضعف شناخت هاى اسلامى با افزایش اضطراب رابطه دارد. (به نقل از: جان بزرگى، 1378)50
پناهى (1382) در یک تحقیق میدانى به بررسى رابطه تقیّد به نماز و میزان اضطراب دانش آموزان دبیرستانى شهرستان قم پرداخته و به این نتیجه دست یافته است که هر قدر تقیّد به نماز بیش تر است، اضطراب دانش آموز کم تر است.51
نتیجه
با توجه به آیات قرآن کریم، روایات ائمّه هدى(علیهم السلام)، دیدگاه هاى نظرى دانشمندان اسلامى و غیر اسلامى و همچنین تحقیقات انجام شده درباره نقش ایمان به خدا، اعتقادات مذهبى و انجام فرایض دینى، مى توان به این نتیجه رسید که ایمان به خدا نقش بسیارى در بهداشت روانى افراد و کاهش اضطراب دارد. /م
پى نوشت ها
1و2ـ پریرخ دادستان، روان شناسى مرضى تحولى، چ دوم، تهران، سمت، 1376، ج 1، ص 60 به نقل از استیفن، 1982; به نقل از کامر، 1995.
3ـ معناى لغوى «اضطراب»: اضطراب واژه اى عربى و مصدر باب افتعال است. حیران و سرگردان بودن، حرکت، زیاد رفتن در جهات مختلف از جمله معانى است که در کتاب هاى لغت براى اضطراب بیان کرده اند. (التحقیق فى کلمات قرآن الکریم، ج 7، ص 23 ماده «ضرب» و (لسان العرب، ج 8، ص35 / راغب اصفهانى، معجم مفردات الفاظ القرآن، ص 304.) «اضطراب» در فارسى، معادل پریشان شدن، لرزیدن، سراسیمگى، بیتابى و نگرانى، آشفتگى و دغدغه مى باشد. (محمد معین، فرهنگ معین، ج 1، ص 295.)
4و5و6و7ـ پریرخ دادستان، پیشین، ص 61.
8. dysphoria.
9ـ پریرخ دادستان، پیشین، ص 61.
10ـ سعید شاملو، بهداشت روانى، چ دوازدهم، تهران، رشد، 1376، ص 174.
11ـ معناى لغوى «ایمان»: ایمان مصدر از ماده «امن» است. در کتاب هاى لغت، این ماده را به معناى آرامش نفس و سکون قلب و از بین رفتن ترس معنا کرده اند. همچنین این ماده به آرامش، رفع ترس و وحشت و اضطراب معنا شده است. کلمه «ایمان» در لغت، به معناى تصدیق و اذعان است و از نظر شرع، به معناى تصدیق خداوند متعال و صفات اوست. (لسان العرب، ج 2، ص 224 / معجم مقاییس اللغه، ج1، ص 133 / مفردات راغب، ص 21 / التحقیق فى کلمات قرآن الکریم، ج 1، ص 138)
12ـ محمدحسین، طباطبایى، المیزان، ج 11، ص 390.
13ـ محمدبن یعقوب کلینى، اصول کافى، ج 2، ص 50.
14و15ـ پریرخ دادستان، پیشین، ص 94 / ص 95.
16ـ باید خاطر نشان کنیم که از دهه 1970 از یک سو، متخصصان علوم انسانى و از سوى دیگر، متخصصان رفتارشناسى طبیعى (etholog) بر اساس مبادله هاى بیش از پیش گسترده در سطح بین المللى، نسبت به بررسى رفتارهاى انسانى بر اساس روش ها و مفاهیم رفتارشناسى طبیعى علاقه مند شدند. بدین سان، متخصصان گروه نخست نه فقط به کشف الگوهایى که راه را براى تببین رفتارهاى انسانى هموار مى ساخت دست یافتند، بلکه بازخورد جدیدى در برابر موضوع هاى مورد مشاهده اتخاذ کردند. در عین حال، متخصصان رفتارشناسى طبیعى نیز با گذار از مرحله «الگوهاى حیوانى رفتار انسانى» و جستوجوى مشابهت هاى غالباً نازل، و مجهّز به روش هاى تجربى و مشاهده اى آزمون شده، مصمّم شدند تا به طور مستقیم به بررسى رفتار انسان، بخصوص در قلمرو ارتباط هاى غیرکلامى، و پدیدآیى رفتار کودک بپردازند و بدین روى، مرز بین انسان و حیوان را در نوردیدند، تجربه هاى خود را در بررسى رفتارهاى انسانى به کار بردند و کوشش کردند تا به مسائلى مانند دلایل پرخاشگرى دایم برخى از کودکان، اجتناب برخى دیگر از فعالیت هاى گروهى، علت طردشدگى یک کودک از گروه و یا چگونگى روابط بین افراد یک گروه و تحوّل این روابط و جز آن پاسخ گویند. (مونتانیه، 1984).
17ـ پریرخ دادستان، پیشین، ص 106.
18. humanistic and existential theorists.
19. unconditional positive regard.
20. Existential anxiety.
21و22ـ پریرخ دادستان، پیشین، ص 111 / ص 113.
23. automatic thoughts.
24ـ پریرخ دادستان، پیشین، ص 116.
25و26ـ آمدى، غررالحکم و دررالکلم، ص 88.
27ـ محمد عثمان نجاتى، قرآن و روان شناسى، ترجمه عباس عرب، چ پنجم، مشهد،بنیادپژوهش هاى اسلامى، 1381، ص 335.
28ـ ر.ک: ویلیام جیمز، دین و روان، ترجمه مهدى قائنى، چ دوم، قم، دارالفکر، 1368، ص 168.
29ـ لسان العرب، ج 6، ص 313 ماده «سکن».
30ـ فخرالدین طریحى، مجمع البحرین، ج 1، ص 394 ماده «سکن».
31ـ ر.ک. ویلیام جیمز، پیشین.
32ـ «سپس خداوند سکینه و آرامش خود را بر پیامبر و بر مؤمنان نازل کرد.» (توبه: 26)
33ـ اصول الفقه بیان کننده قوانین برآمده از درک عرفى الفاظ است. در مباحث مفاهیم از اصول الفقه، مفهوم وصف مطرح است. عده اى قایلند که تعلیق حکم به وصف مشعر به علّیت است. از این قاعده در اینجا مى توان به این صورت استفاده کرد. این که قرآن مى فرماید: «خدا آرامش را بر پیامبر و مؤمنان نازل کرد»، چنین استفاده مى شود که وصف ایمان خود عامل و زمینه ساز براى فرود آمدن سکینه و آرامش است.
34ـ محمدحسین طباطبائى، پیشین، ج 2، ترجمه محمدتقى مصباح یزدى، چ چهارم، نشر بنیاد علمى و فکرى علامه طباطبائى با همکارى رجا، 1367، ص 407ـ 411.
35ـ «والله ولى المؤمنین» (آل عمران: 68)
36ـ «ذلک بانّ اللّه مولىَ الّذینَ آمَنوا و اَنّ الکافرینَ لا مولى لَهم» (محمد:11)
37ـ «الله ولىُّ الّذینَ آمَنوا یُخرجهم مِن الظُلماتِ الىَ النور و الّذینَ کَفَروا اولیاؤُهم الطاغوتُ یُخرجونَهم مِن النورِ اِلى الظُلُمات» (بقره: 257)
38ـ «انّا جَعلنا الشیاطینَ اولیاءَ للذینَ لا یُؤمنونَ» (اعراف: 27)
39ـ «ذلکم الشیطانُ یُخوّف اولیائه.» (آل عمران: 175)
40ـ «الشیطانُ یَعدُکم الفقرَ و یَأمرکُم بِالفحشاء و اللّه یَعدکُم مغفرةً» (بقره: 268)
41ـ «وَمَن یتخذ الشَیطانَ ولّیا مِن دونِ اللّهِ فَقَد خسرَ خسراناً مبیناً یَعدهُم و یُمنیّهم و ما یعدهُم الشیطانُ الاّ غُروراً.» (نساء: 120)
42ـ «الااِنّ اولیاءَاللّهِ لا خوفٌ علیهم و لا هُم یَحزَنون. (یونس: 62)
43ـ «او مَن کانَ میتا فاحیَیناهُ و جَعلنا له نوراً یَمشى بِه فی الناسِ کَمَن مثلُه فِى الظلماتِ لَیس بخارج مِنها.» (؟:؟)
44ـ على احمد پناهى، «بررسى رابطه تقید به نماز و سطح اضطراب دانش آموزان سال دوم دبیرستان هاى شهرستان قم»، رساله کارشناسى ارشد، قم، مؤسسه آموزشى و پزوهشى امام خمینى، 1382، گروه روان شناسى، ص 89.
45. Palinkas, L.A. (1982) , "Ethncity, Edentity and Mental Health: The use of Rhetoric in an Emmigrant Chinese Church" (San DIEGO; Journal of Psychoanalitic Anthropology, Sum; Vol 5(3), 235- 258.
46. Morris, p.A. (1983), "The effect of pilgriage on anxiety, depression and religious attitude", England; Psychological- Medicine. May; Vol 12 (2): 291- 294.
47. Koenig, H.G. (1994), The Relationship between Judeo Christian Religion and Mental Health among Middle - Aged and Older Adults, DURHAM, NC, U.S.A; Advances, Fal: Vol 9 (4): 33-39.
48. Kwilecki, S. (1968). Religious oriwntion and Personality: A case study. Review of religious Research, 28, 16- 28.
49ـ عباسعلى باقرى، «مقایسه میزان افسردگى و اضطراب دو گروه از دانش آموزان پسر و دختر عضو فعّال انجمن اسلامى و سایر دانش آموزان در شهرستان على آباد کتول»، رساله کارشناسى ارشد، تهران، دانشگاه تربیت معلم، دانشکده روان شناسى و علوم تربیتى، 1373.
50ـ مسعود جان بزرگى، «بررسى اثربخشى روان درمان گرى کوتاه مدت با و بدون جهت گیرى مذهبى بر مهار اضطراب و تنیدگى»، رساله دکترى، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانى، 1378.
51ـ احمدعلى پناهى، پیشین، ص 128.