تقسیم بندى گناهان در روایات
روایات متعددى از ائمّه علیهم السلام به ما رسیده که بیانگر تقسیم گناهان به کبیره و صغیره است ، ودر کتاب اصول کافى یک باب تحت عنوان ((باب الکبائر)) به این موضوع اختصاص یافته که داراى 24 حدیث است .
در روایت اوّل و دوّم این باب ، تصریح شده که گناهان کبیره ، گناهانى را گویند که خداوند، دوزخ و آتش جهنم را بر آنها مقرر نموده است .(15)
در بعضى از این روایات (روایت سوم و هشتم )، هفت گناه به عنوان گناه کبیره ، و در برخى از روایات (روایت 24) نوزده گناه به عنوان گناهان کبیره ، شمرده شده است .(16)
گرچه هر گناه ، چون مخالفت فرمان خداى بزرگ است ، سنگین و بزرگ مى باشد، ولى این موضوع منافات ندارد که بعضى از گناهان نسبت به خود و آثارى که دارد، بزرگتر از برخى دیگر باشد، و به گناهان بزرگ و کوچک تقسیم گردد.
گناهان کبیره در کلام امام صادق علیه السلام
((عمروبن عبید)) یکى از علماى اسلام ، به حضور امام صادق علیه السلام آمد، سلام کرد و سپس این آیه را خواند:
الذینّ یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش (17)
نیکوکاران کسانى هستند که از گناهان بزرگ ، و زشتى پرهیز مى کنند.
سپس سکوت کرد و دنبال آیه را نخواند؛
امام صادق علیه السلام به او فرمودند: ((چرا سکوت کردى ؟!))
او گفت : ((دوست دارم ، گناهان کبیره را از کتاب خداوند بدانم .))
آنگاه امام صادق علیه السلام گناهان کبیره اى را که در قرآن آمده بیان نمودند:
1 بزرگترین گناهان کبیره ، شرک به خداست ؛ قرآن مى فرماید:
وَ من یُشرک بِاللّه فَقد حَرّم اللّه عَلَیهِ الجنّة (18)
کسیکه براى خدا، شریک قرار دهد، خداوند بهشت را بر او حرام مى کند.
2 ناامیدى از رحمت خدا؛
انّه لایَیاءس مِن روحِ اللّه الاّ القَوم الکافِرون (19)
هیچکس جز کافران از رحمت خدا، نومید نگردد.
3 ایمنى از مکر (عذاب و مهلت ) خدا؛
فلا یامن من مکر اللهّ الاّ القوم الخاسرون (20)
از مکر خداایمن نشود، مگر مردم زیانکار.
4 عقوق (و آزار) والدین ؛ چنانکه قرآن از زبان عیسى علیه السلام مى فرماید:
و برّاً بِوالدَتى و لَم یَجعَلنى جَبّاراً شقیّاً(21)
خدا دستور داده که به مادرم نیکى کنم و مرا زورگوى تیره بخت قرار نداده است .
5 کشتن انسانِ بى گناه ؛
و مَن یَقتُل مؤ مِنا مُتعَمّدا فَجزاؤ ه جهَنّم خالِدا فیها و غَضبَ اللّه عَلیه وَ لَعنَه وَ اعدّ لَه عَذابا عَظیما(22)
و هر کس فرد با ایمانى را از روى عمد، به قتل برساند مجازات او، دوزخ است که جاودانه در آن مى ماند، و خداوند بر او غضب مى کند و از رحمتش دور مى سازد و عذاب عظیمى براى او آماده ساخته است .
6 نسبت نارواى زنا به زن پاکدامن ؛
انّ الّذینَ یَرمُونَ الُمحصِناتِ الغافِلات المُؤ مِنات لُعِنُوا فى الدّنیا و الاخرة وَ لَهم عَذاب عَظیم (23)
کسانى که زنان پاکدامن و بى خبر (از هر گونه آلودگى ) و با ایمان را متهم مى سازند، در دنیا و آخرت ، از رحمت الهى بدورند، و عذاب بزرگى در انتظارشان است .
7 خوردن مال یتیم ؛
انّ الّذینَ یَاءکلون اَموال الیَتامى انماّ یاکلون فى بطونهم نارا وسیصلون سعیرا(24)
همانا کسانى که اموال یتیمان را مى خورند، آنها در شکم هاى خود، آتش فرو مى برند و بزودى در آتش سوزان مى سوزند.
8 فرار از جبهه جهاد؛
وَ مَن یُولّهم یَومئذٍ دُبُره الاّ مُتِحرّفا لِقتال او مُتحیّزا الى فِئَة باَّء بِغَضب مِن اللّه وَ مَاءواه جَهنّم و بئس المصیر(25)
و هر کس در آن هنگام (جنگ ) به آنها پشت کند مگر در صورتى که هدفش ، کناره گیرى از میدان براى حمله مجدد و یا به قصد پیوستن به گروهى (از مجاهدان ) بوده باشد (چنین کسى ) گرفتار خشم پروردگار خواهد شد، و جایگاه او جهنم ، و چه بد عاقبتى است .
9 ربا خوارى ؛
اَلّذینَ یَاکُلونَ الرِّبا لایَقُومُون اِلاّ کَما یَقوم الّذى یَتخبَّطهُ الشّیطان مِن المسّ(26)
کسانى که ربا مى خورند، بر نمى خیزند مگر مانند کسى که شیطان باتماس خود، او را همچون دیوانه ، آشفته حال کرده است .
10 سحر و جادو؛
وَ لَقَد عَلمُوا لِمَن اشتَراهُ مالَه فِى الاخِرة مِن خلاق (27)
قطعا دانستند که هر کس خریدار جادو شود، در آخرت ، بى بهره خواهد بود.
11 زنا؛
وَ مَن یَفعَل ذلکَ یَلقَ اَثاما یُضاعف لَه العَذاب یَومَ القیامَة وَ یَخلُد فیهِ مُهانا(28)
هر کس که زنا کند، مجازاتش را خواهد دید، عذاب چنین کسى در قیامت ، مضاعف گردد و با خوارى ، همیشه در آن خواهد ماند.
12 سوگند دروغ براى گناه ؛
اَلّذینَ یَشتَرونَ بِعَهدِ اللّه و ایمانِهم ثَمَنا قَلیلا اُولئِک لا خلاقَ لَهم فِى الاخِرة (29)
کسانى که پیمان خود با خدا و سوگندهاى خود را به بهاى اندک مى فروشند، در آخرت ، بى بهره اند.
13 خیانت در غنایم جنگى ؛
وَ مَن یَغلُل یَاتِ بِما غَلّ یَوم القِیامَة (30)
و هر که در غنیمت جنگى ، خیانت کند، روز قیامت با آنچه خیانت کرده بیاید.
14 نپرداختن زکات واجب ؛
یَومَ یُحمى عَلَیها فى نارِ جَهنَّم فَتُکوى بِها جِباهُهُم و جُنوبهم و ظُهورهم (31)
در آن روز (طلاها و نقره ها را)در آتش دوزخ داغ و سوزان کرده و با آن صورت ها و پهلوها و پشت هایشان را داغ مى گذارند.
15 گواهى به دروغ ، کتمان ؛
وَ مَن یَکتُمها فَاِنّه آثِم قَلبَه (32)
و هر کس گواهى دادن را پنهان کند، قلبش گنهکار است .
16 شرابخوارى ،
یا ایّها الَّذین آمَنوا اِنّما الخَمر و المَیسر و الاَنصابُ و الاَزلام رِجسٌ من عَمل الشَّیطان فَاجتَنبوه لعّلکم تُفلِحون (33)
اى کسانى که ایمان آورده اید، شراب و قمار و بت ها و تیرهاى قرعه پلیدند و از عمل شیطانند. پس از آنها دورى کنید باشد که رستگار شوید.
17 ترک نماز یا واجبات دیگر بطور عمد، زیرا پیامبر صلّى اللّه علیه و آله فرمود:
من ترک الصّلاة متعمّدا فقد بَرى من ذمّة اللّه و ذمّة رسول اللّه
هر کس عمدا نماز را ترک کند از پیمان خدا و رسول خدا بیزارى جسته است .
18و19 پیمان شکنى و قطع رحم ، چنانکه خداوند مى فرماید:
اُولئِک لَهمُ اللَعنَة وَ لَهم سُوء الدّار(34)
براى آنانکه (پیمان را مى شکنند و قطع رحم مى کنند) لعنت و خانه بد در آخرت ، است .
امام صادق علیه السلام به اینجا که رسید، عمروبن عبید در حالى که از شدت ناراحتى ، شیون مى کشید از محضر آن حضرت خارج شد و مى گفت :
هلک من قال براءیه و نازعکم فى الفضل و العلم
به هلاکت رسید آنکس که به راءى ، فتوا داد، و در فضل و علم با شما، ستیزکرد.(35)
میزان و معیار شناخت گناهان کبیره از صغیره
در اینکه معیار در شناخت گناهان کبیره از صغیره چیست ، بین علما، گفتگو و اختلاف فراوان شده ، که در مجموع 5 معیار را بیان کرده اند:
1 هر گناهى که خداوند در قرآن ، براى آن وعده عذاب داده باشد.
2 هر گناهى که شارع مقدس ، براى آن حد تعیین کرده ، مانند شرابخوارى یا زنا و دزدى و مانند آن که تازیانه و کشتن و سنگسار از حدود آنها است و در قرآن به آن هشدار داده است .
3 هر گناهى که بیانگر بى اعتنایى به دین است .
4 هر گناهى که حرمت و بزرگ بودنش با دلیل قاطع ثابت شده است .
5 هر گناهى که در قرآن و سنّت ، انجام دهنده آن ، شدیدا تهدید شده است .(36)
در مورد شماره گناهان کبیره ، برخى آن را 7 عدد و برخى 10 و برخى 20 و بعضى 34 و بعضى 40 عدد و بیشتر، ذکر نموده اند. باید توجه داشت که این تفاوت از آیات و روایات مختلف ، اقتباس و جمع آورى شده و بخاطر آن است که همه گناهان کبیره نیز یکسان نیستند.