عاشورا پ‍ژوهي در غرب

مرحله اول: تصحيح و ترجمه تواريخ عمومي و مكتوبات شيعی

به نظر مي رسد اولين آشنايي مستشرقان با حادثه عاشورا در نتيجه تصحيح و ترجمه تواريخ عمومي يا كتب مخصوص به شيعه مانند الارشاد شيخ مفيد به دست آمده باشد. ترجمه انگليسي كتاب الارشاد منبعي براي مقاله Husayn Ibn Ali در دائرة المعارف جهان اسلام معاصر بوده است.[29]

ترجمه بخش خلافت يزيد بن معاويه از تاريخ طبري[30] مطمئناً در اطلاعات عاشورا پژوهان غربي مؤثر بوده است. ترجمه و تصحيح تجارب الامم ابن مسكويه (431ق) به دست مستشرق انگليسي فردريك آمدرور (1854-1917م) و ترجمه بخش علي بن ابي طالب(علیه السلام) و فرزندان ايشان از كتاب انساب الاشراف بلاذري(279ق) به دست مادلونگ نيز به آشنايي بيشتر مستشرقان غربي با امام حسين(علیه السلام) انجاميد.

مرحله دوم: عاشورا پ‍ژوهي علمي و تحليلي

از دهه هاي نخستين قرن بيستم شاهد آثاري منحصر به فرد در باب مطالعات شيعي و به تبع آن توجه خاورشناسان به مقوله هايي نظير محرم، عزاداري، عاشورا و امام حسين(علیه السلام) هستيم؛ براي نمونه در فصلي از كتاب مذهب شيعه دونالدسون به مبحثي تحت عنوان «كربلا مهم ترين زيارتگاه شيعي» برمي خوريم كه در آن به مباحثي چون موقعيت شهر کربلا، فضيلت زيارت آن، کربلا در نگاه جغرافي‏دانان و سياحان، زيارت و عزاداري امام حسين(علیه السلام) و وصف کلي کربلاي معلي مي‏پردازد.[31]

از نيمه دوم سده بيستم به تدريج شاهد تحولي در عاشوراپژوهي غربي ها هستيم: اولاً، كتاب ها و مقالات مستقل در اين زمينه ارائه شد؛ ثانياً، تنوع موضوعي و روشي پيدا شد و پژوهشگران فقط به روش تاريخي و توصيفي اكتفا نكردند، بلكه با استفاده از مطالعات ميان رشته اي و شيوه هاي تعليل حوادث از منظرهاي جامعه شناسي و علوم سياسي به حادثه نگريسته اند. نكته جالب توجه در اين نوشتارها توجه ويژه ايشان به آداب و مراسم مربوط به عاشوراست، چه اينكه بخش قابل توجهي از تحقيقات صورت گرفته به تحليل جامعه شناختي و رواني اين آداب و رسوم در اين زمينه پرداختند. توجه به ابعاد نمايشي عاشورا نظير تعزيه و ابعاد ادبي آن مانند سوگواره هاي عاشورايي از نكات قابل توجه در ميان محققان غربي بوده است.
در سطور آتي به معرفي مستشرقان و مراكز و آثار ايشان در موضوع عاشورا و ريز موضوعات آن نظير محرم، كربلا و آداب و رسوم عزاداري مي پردازيم.
ابتدا به سيرتاريخي عاشوراپژوهي علمي با تكيه بر زندگي و آثار مستشرقان اشاره مي كنيم.[32]

شرق شناسان عاشوراپژوه

هاينريش فردينالد وستنفلد(1808-1899م)

خاورشناس آلماني و متخصص در تاريخ اسلام و ادبيات عرب كه مدارج علمي خود را در دانشگاه هاي هانور و برلين به پايان برد.[33] اولين پژوهشگري است كه مقتل نگاري را با انتشار مقاله اي درباره مقتل الحسين(علیه السلام) ابي مخنف به غرب شناساند.[34] كار ديگر او ترجمه همين اثر به آلماني بود.[35]

اگست مولر(1848-1892م)

فرزند شاعر بزرگ آلماني ويلهم مولر است. فارغ التحصيل زبان هاي شرقي از دانشگاه لايبزيك و دانشگاه وين است. كتاب ها و مقالات فراواني در زمينه هاي گوناگون تاريخ اسلام نوشت. كتاب اسلام در شرق و غرب كه در واقع كار ناتمام نولدكه بود، يكي از آثار مهم اوست. بخشي از اين اثر درباره حسين بن علي(علیه السلام) است. از نظر قدمت از اولين پژوهش هايي است كه ماجراي كربلا را مطرح كرد.[36]

يوليوس ولهاوزن[37] (1844-1918م)

از خاورشناسان آلماني است كه از دانشگاه گتنگن[38] آلمان در رشته زبان هاي شرقي فارغ التحصيل شد. علاقه زيادي به تاريخ اسلام داشت. در كنار چاپ و انتشار و تصحيح كتاب مغازي واقدي و تاريخ طبري، در دو اثر خود از حسين بن علي(علیه السلام) و حادثه كربلا به تفصيل سخن گفت: يكي كتاب معارضه جويي احزاب سياسي ديني در اسلام[39] كه در سال 1901 منتشر گرديد. در اين كتاب به مخالفت هاي خوارج و شيعه با خلافت مركزي پرداخته است و حدود چهل صفحه از اين اثر درباره حسين بن علي است.[40] دوم كتاب دولت عربي از ظهور اسلام تا پايان دولت اموي و سقوط آن[41] است كه در برلين در سال 1902 منتشر شد. ولهاوزن از نگاه تاريخي، جامعه شناسي و كلامي به نقش حسين بن علي(علیه السلام) در دوره خلافت اموي پرداخته است.
ولهاوزن كه عمرش را در مطالعه و پژوهش درباره تاريخ سامي و عرب و به ويژه تاريخ صدر اسلام گذرانده تأثير بسزايي در حوزه هاي تحقيقاتي غرب داشت و نوشته هاي او به ويژه در مورد حسين بن علي(علیه السلام) مبناي بسياري از كارهاي بعدي قرار گرفت.[42]

هنري لامنس[43] (1862-1937م)

لامنس فرانسوي الاصل و متولد بلژيك است. او 1878 به جامعه راهبان گراييد و از فارغ التحصيلان دانشگاه سنت ژوزف بيروت در رشته ادبيات عرب شد. مقالات و كتاب هاي متعدد در موضوعات تاريخ اسلام دارد. اولين نگارشي كه در آن به حسين بن علي(علیه السلام) پرداخت، كتاب فاطمه و فرزندان حضرت محمد(ص)[44] است كه به سال 1912 انتشار يافت.
براي ويرايش نخست دايرة المعارف اسلام ليدن مقاله «حسين بن علي(علیه السلام)» را نگاشت؛ در اين مقاله از كتاب فاطمه و فرزندان حضرت محمد(ص) بسيار استفاده كرد.[45] اما در ويرايش دوم دائرة المعارف اسلام مقاله لامنس حذف شد و مقاله جديدي از وكسيا واگليري[46] جاي آن را گرفت.
لامنس كتاب حجيمي با عنوان خلافت يزيد اول[47] درباره يزيد بن معاويه نگاشت كه در سال 1922 چاپ كرد. حدود يك پنجم، يعني يكصد صفحه اين اثر درباره حسين بن علي(علیه السلام) است. آثار لامنس را مي توان از مهم ترين آثار در اوايل نيمه اول قرن بيستم درباره امام حسين(علیه السلام) در اروپا به حساب آورد.

دوايت دونالدسون[48]

خاورشناس بريتانيايي است كه پژوهش­هاي زيادي درباره شيعه انجام داد و كتاب عقيده شيعه در امامت را در سال 1931 و كتاب مذهب شيعه[49] را در 1933 به چاپ سپرد. بخشي از اين اثر درباره امامت و زندگي حسين بن علي(علیه السلام) و چشمديدهاي نويسنده از شهر كربلا است. [50]

الساندر بوساني[51] (1921م)

از خاورشناسان بنام ايتاليايي است.[52] كتاب اديان سرزمين پارس[53] از جمله آثارمهم او به شمار مي آيد. در اين اثر به تاريخ پيدايش و تحول مذهب تشيع در ايران مي پردازد. بخش مهمي از كتاب درباره امام حسين(علیه السلام) و عاشورا و كربلاست.

لورا وكسيا واگليري [54]

خانم لورا وكسيا واگليري يكي از شرق شناسان پرکار ايتاليايي و عضو مؤسسه دانشگاهي شرق شناسي در ناپل بود. عمده پژوهش هاي وي در باب تاريخ قديم و جديد اسلام است. واگليري از سال 1924 مقالات خود را به نشريات و سمينارها ارائه مي نمود و اين کار را دست کم تا سال 1980 ادامه داد. او در كشورهاي اسلامي عمدتاً از طريق كتاب تاريخ اسلام كمبريج شناخته شده است. قسمت مربوط به خلافت امويان در بخش اول كتاب را او نوشت. قسمت هاي ديگر اين بخش را مونتگمري وات و سورول نوشتند. او در اين قسمت به ماجراي كربلا و عاشورا پرداخته است. از آنجا كه تاريخ اسلام كمبريج از منابع پژوهشي دانشگاه هاي غرب است، نوشته هاي واگليري توانسته است در سطح وسيعي گسترش يابد و تأثير گذار باشد.

كار ديگر او مقاله طولاني در دايرة المعارف اسلام ليدن با عنوان حسين بن علي(علیه السلام) است.[55] اين اثر را شايد بتوان يكي از علمي ترين و بلندترين مقالات در مورد امام حسين(علیه السلام) دانست كه در آن به حادثه عاشورا نيز پرداخته شده است.
از ديگر آثار او در دايرة المعارف اسلام ليدن نگارش مدخل هاي «جمل»، «خيبر»، «غديرخم» و «فدك» است.
خانم واگليري در آگوست 1989 از دنيا رفت.

پيتر چلكوسكي[56]

از محققاني است كه توجه خاصي به جنبه هاي هنري عاشورا دارد. از آنجا كه ايشان دكتراي ادبيات فارسي خود را از دانشگاه تهران (1968) اخذ كرده است، نزديكي جنبه هاي اجتماعي و هنري عاشورا را در ميان شيعيان ايراني از نزديك ديده و لمس كرده است و از آنجا كه اين ابعاد از عزاداري مي تواند براي يك محقق غربي بسيار جلب توجه نمايد، ايشان تحقيقات قابل ملاحظه­اي در موضوع تعزيه داشته است.
چلكوسكي دوره كارشناسي ارشد در رشته تاريخ و مطالعات اسلامي را در لندن (1959-1961) سپري كرد. او در سال 1958 كارشناسي خود را در فلسفه شرق اخذ كرده بود.
ايشان هم اكنون پرفسور مطالعات اسلامي و خاورميانه اي در دانشگاه نيويورك است. از آثار ايشان در مورد عاشورا به اين موارد مي توان اشاره كرد:
ـ تعزيه: آئينهاي مذهبي و نمايش در ايران؛[57]
ـ از كربلا تا نيويورك: تعزيه در حركت؛[58]
ـ محرم در ترينيداد[59] (ناحيه اي در آمريكا – منطقه كارائيب)؛
ـ نگارش دو مدخل «عاشورا» و «محرم» در دائرة المعارف معاصر جهان اسلام.[60]

ديويد پينولت[61]

دكتر پينولت را شايد بتوان برترين عاشوراپژوه دهه هاي اخير شمرد، چه اينكه با بررسي آثار ايشان اين نكته به دست خواهد آمد كه عمده آثار و تحقيقات ايشان در مورد امام حسين(علیه السلام)، عاشورا و موضوعات مرتبط به آن است.

ديويد پينولت در سال 1974 ديپلم مطالعات فرانسوي خود را از دانشگاه کين در نرمندي فرانسه و در پي آن در سال 1977 كارشناسي فرانسه خود را از دانشگاه جرج تاون اخذ کرد. بعد از گذشت يک سال كارشناسي ديگري در مطالعات عربي و آلماني از دانشگاه زوريخ در سوييس گرفت.

پينولت کارشناسي ارشد و دکتري خود را در سال هاي 1981 و 1986 در رشته مطالعات عربي و اسلامي از دانشگاه پنسلوانيا دريافت کرد واز آنجا که دکتراي او مطالعات اسلامي بود، براي انجام تحقيقات و پژوهش هاي آن سفر هاي متعددي به نقاط مختلف سراسر جهان كرد؛ ازجمله اين سفرها مي توان به مسافرت به مصر، تونس، اردن، پاکستان، هند و اندونزي اشاره کرد.

وي در سال 1997 به دانشگاه سانتاکلرا[62] پيوست و به تدريس اسلام و مذاهب جنوب شرق آسيا و فلسفه عرفاني و تشيع در اسلام مشغول شد. او در دانشگاه هاي کول گيت (هميلتون) و پنسلوانيا نيز به تدريس اشتغال داشته است.

آثار او عبارت است از:
- اسب کربلا: مطالعه در مورد عبادات مسلمانان جنوب آسيا؛[63]
- تشيع: اشعار آييني و مشهور در يک جامعه مسلمان؛[64]
- روز شير: مراسم عزاداري و هويت شيعه در لداخ؛[65]
- تشيع در جنوب آسيا؛[66]
- اجتماعات مردان مسلمان شيعه و بزرگداشت محرم در حيدرآباد هند؛[67]
- فصلي از کتاب ميراث تشيع با عنوان «آيين هاي رياضت هاي نفسي در روايات مسيحيت و تشيع»؛[68]
- روابط مسلمانان و بوداييان در يک بافت مذهبي: تحليلي از دسته هاي عزاداري محرم در شهرستان «له» در لداخ؛[69]
- زينب بنت علي(علیه السلام) و جايگاه زنان خانه دار امامان نخستين در ادبيات عبادي شيعه؛[70]
وي سخنراني هاي متعددي داشته كه از آن جمله است:
- احساس و هنر در مراسم شيعيان معاصر؛[71]
- روابط شيعه و سني و امکان مصالحه؛[72]
- ما پروانه هاي حسينيم.[73]
- تحليل تطبيقي آداب مرثيه خواني شيعيان در هند معاصر و انجمن توبه مسيحي قرن چهاردهم در ايتاليا و آلمان.[74]