مراحل شيعه پژوهی غربيان

مرحله اول: سفرنامه اي

پيشينه آشنايي اروپاييان با شيعيان و مذهب تشيع، با وقوع جنگ هاي صليبي آغاز شد. تا پيش از اين، کشور هاي غربي تنها با اسلام سني که دين رسمي و حکومتي کشور هاي مسلمان بود، آشنا بودند. اما در خلال جنگ، صليبيان با فرقه هايي از شيعيان، همچون فاطميان در مصر و پس از مدتي با باطني مسلکان روبه رو شدند. در برخي از آثار نويسندگان اين دوره مطالبي راجع به شيعيان ديده مي شود که نادرست بوده و با تعصب آميخته شده است. شايد بتوان گفت که اولين آشنايي جدي غرب با تشيع از طريق سفر و سفرنامه نويسي است که آغاز آن را بايد از سفرنامه مارکوپولو[15] در دهه هاي آخر قرن سيزده و اوايل قرن چهارده دانست. مارکوپولو اولين يادداشت هاي سفرنامه اي را از اسماعيليه شامات دارد.[16]

اما اوج سفرنامه نويسي را عمدتاً در قرن هاي شانزده و هفده يعني پس از تشکيل دولت صفوي و افزايش ارتباط سياسي و اقتصادي اروپاييان با ايران شاهد هستيم. شايد بتوان معروف ترين اين دسته را سفرنامه ژان شاردن ناميد که اطلاعات نسبتاً خوبي از اوضاع آن روزگار ايران ارائه مي دهد. مشخصه اين دوره يادداشت هاي روزانه اي است که از نظم و موضوعيت برخوردار نيستند.

مرحله دوم: سفرنامه اي – علمي (قرن 19-18)

در اين مرحله و در ادامه سنت سفرنامه نويسي، افرادي که تجربيات سياحان گذشته را نيز به همراه داشتند، به عنوان سفيران سياسي، اقتصادي و فرهنگي در کشور هاي شرقي مشغول به کار شدند. وجه تمايز اين مرحله با مرحله قبل را مي توان در سکونت بيشتر اين افراد در آن بلاد و تلاش در جهت نوشتن آثاري منظم درباره تاريخ شرق و ايران دانست؛ البته در ابتدا موضوعات عام، از قبيل مذهب، سياست، اقتصاد و تجارت بود، ولي بعدها اين موضوعات تخصصي تر و جزئي تر گرديد؛ براي مثال در خصوص مذهب، حيطه کار آنان در کشور هاي شيعه نشين، تاريخ تشيع و ديگر مطالعات شيعي بود.

مرحله سوم: شيعه پژوهي علمي (قرن 20)

قرن بيستم همان طور که در سير مطالعات اسلامي هم از جايگاه مهمي برخوردار است، در مطالعات شيعي نيز اهميت فراواني دارد.
در چند دهه اخير، گروهي از محققان به بعضي از ساحت هاي اسلام شيعي توجه جدي مبذول داشته اند. پيشگامان اين گروه عبارت اند از: رودلف اشترومان[17] (1877-1960)،[18] لوئي ماسينيون[19] (1883-1962)،[20] هانري کربن[21] (1913-1978) که سهم کربن در مطالعات شيعي از جهت شناخت ارزشمندش از انديشه شيعي، چه شيعه اسماعيلي و چه شيعه اثني عشري، منحصر و ممتاز است.[22]

اين مرحله با توجه به ويژگي ها و شخصيت هايي که در آن بروز و ظهور داشته اند به سه مرحله تقسيم مي شود:

1. از آغاز تا 1945

شخصيت معروف و کليدي اين دوره دونالدسون[23] است که با نگاشتن کتاب مذهب تشيع، مطالعات مشخص اماميه شناسي در آمريکا (هارفورد) را بنيان نهاد. که به شهادت دکتر نصر کتاب فوق هنوز در مطالعات شيعه اماميه مستند و مرجع است.[24]
دونالدسون اهل انگلستان و فارغ التحصيل مدرسه تبليغات کندي در هارتفورد است که مدت شانزده سال در ايران و مشهد سکونت داشت و به برخي از کشور هاي اسلامي نيز مسافرت كرد؛ اما آثار او بيشتر شيعه پژوهانه است.

2. از 1945 تا 1979

پس از جنگ جهاني دوم و پس از آنکه در سال 1972 واتيکان اعلاميه بسيار مهم خود را در قبال اسلام منتشر ساخت،[25] رويکرد علمي به شدت در ميان اسلام شناسان غرب افزايش يافت و به تبع اين رويکرد، به بخش مطالعات شيعي اسلام شناسي هم نفوذ کرد و باعث ظهور چهره هاي برجسته اي چون نيکي کدي، مارشال هاجسن و ويلفرد مادلونگ شد. علاوه بر شخصيت هاي پيش گفته مي توان به «دانشمنداني چون اتان کولبرگ، هاينس هالم، حسين محمد جعفري، موجان مومن، فرهاد دفتري، محمد علي امير معزي و ديگران که در بالابردن شناخت ما از اسلام شيعي کمک شاياني کردند اشاره نمود».[26]

مشخصه برجسته اين دوره افزايش مطالعات راجع به مذهب اسماعيليه است که علاوه بر توجهي که هاجسن و مادلونگ به اسماعيليه داشتند انديشمندان ديگري چون ايوانف روسي و عرفان تامر به اين وادي توجه جدي نشان دادند.
پژوهش علمي در شاخه هاي گوناگون تشيع در اين دوره آغاز شد؛ به طور مثال شايد بتوان آغازگر مطالعات کلامي شيعه در دهه هاي اخير را ويلفرد مادلونگ دانست که با كتاب انديشه هاي کلامي اماميه و معتزله باب اين بحث را در عصر حاضر گشود.[27]

3- از 1979 (پيروزي انقلاب اسلامي در ايران) تا کنون

پيروزي انقلاب اسلامي در ايران به رهبري يک فرد روحاني و تشکيل حکومتي که داراي ويژگي هاي خاص ديني همراه با مشروعيت مردمي است و در کمال ناباوري غربيان با شيو ه اي دموکراتيک اداره مي شود، توجه جهان غرب را به چيستي و دلايل اين امر جلب كرد. در اين راستا اين سؤال براي غربي ها پيش آمد که ريشه انقلاب کجاست و چه عواملي باعث پديد آمدن انقلاب شد؟ به اين ترتيب حجم عظيمي از مطالعات اسلامي غربيان به سوي مطالعات شيعي جهت داده شد. کرسي هاي شيعه شناسي در مراکز آموزشي غرب تأسيس گرديد. مستشرقان غربي و شرقي مطالعات جدي را در باب تشيع به خصوص شاخه اماميه آن آغاز کردند که تحقيق حاضر در صدد به دست آوردن نمايي از اين رويکرد جديد غربيان به تشيع است.

با نگاهي گذرا به سير مطالعات شيعي در غرب در مي يابيم که انقلاب اسلامي ايران به مثابه زنگ بيدارباشي براي جهان غرب، آنها را وادار كرد تا بخش قابل توجهي از توان تحقيقي و مطالعاتي مراکز و مؤسسات پژوهشي خود را معطوف مطالعات شيعه شناسي كنند. که نقطه عطفي در سير تاريخي مطالعات شيعي غرب به حساب مي آيد. تعداد قابل توجه آثار منتشر شده در باب تشيع در دو دهه اخير خود گواهي روشن بر اين امر است.

بديهي است که پس از انقلاب اسلامي در ايران و ظهور جنبش هاي شيعي در جهان، توجه غرب به مطالعات شيعي را بيش از پيش جلب كرد؛ براي نمونه مي توان به نگارش بيش از پانصد عنوان پايان نامه در مقاطع تحصيلات تکميلي دانشگاه هاي غرب در مورد ايران و تشيع[28] اشاره کرد. اما مسئله مهم اين است که ما به عنوان کانون توجه اين مطالعات، تا چه حد از مطالعات غربيان درباره تشيع آگاهيم؛ چه افراد، مراکز و مؤسساتي، شيعه پژوهي را وجهه همت خويش قرار داده اند؛ آيا اين کارها از اصالت کافي علمي برخوردار است و....

با کمال تأسف تا کنون پاسخ شايسته اي به اين پرسش ها داده نشده است؛ مشکل نيز از همين جا شروع مي شود، زيرا بدون شناخت توانايي هاي طرف مقابل، نمي توان در مقابل چشماني که ما را به ديد يک پديده تازه کشف شده مي نگرد، به برنامه ريزي مناسبي دست زد. مقاله حاضر با هدف پر كردن اين خلأ در يك حوزه خاص ـ هر چند به صورت ناقص ـ نگارش يافته است.