عدم ظرفيت دنيا براي جزاي كامل

هر چند بخشي از پاداشها و كيفرهاي الهي در دنيا به صورت مقطعي و اجمالي و به حكمت تنبيه و تربيت جريان دارد و در صحنه دنيا گونه هاي مختلفي از پاداشها يا كيفرهاي تشريعي و تكويني، مادي و يا معنوي اجرا مي گردد، ولي عموميت نداشته، تماميت آن پاداش يا كيفر براي افراد گوناگون به ظهور نمي رسد؛ حتي ميزان آنها كامل و درآن جا جامع نيست و به طور كلي تنها جايگاهي كه پاداش و كيفر به نحو كامل درآن جا بروز مي كند، سراي آخرت است و دنيا از ظرفيت استيفاي كامل پاداش و كيفر الهي برخوردار نيست.براي اثبات اين ادعا، دلايل و شواهد فراواني قابل ارائه مي باشد كه به طور خلاصه بعضي از آنها را ذكر مي نماييم:

1- عدم امكان جزاي برخي اعمال در دنيا

همان طور كه بيان شد، استيفاي كيفر و پاداش كامل اعمال در دنيا مقدور نيست. جنايتكاري كه هزاران نفر را به قتل رسانده، چگونه مي توان در دنيا او را كيفر داد؟ حتي اگر اعدام شود، باز به كيفر خود نمي رسد. شهيدي كه جان خويش را براي هدفهاي عاليه و مقدس از دست مي دهد، آيا در دنيا باقي مي ماند تا به او پاداشي عطا شود؟ كسي كه عمري را براي خدمت به انسانها زحمت مي كشد، در دنيا چه چيزي را به عنوان پاداش مي توان به او داد؟ گاهي ارزش اعمال آن قدر عظيم است كه پاداشهاي دنيوي قابليت پاداش براي آن اعمال را ندارد. زندگي مادي اين جهان كه پر از گرفتاريها و ناراحتيهاست، آيا پاداش قابلي براي نيكوكاران است؟ دنيايي كه به تعبير قرآن متاعي قليل و فاني است، چگونه پاداش اعمال بسيار نيك قرار مي گيرد؟ از طرفي بر فرض اين كه پاداش يا كيفر انسان به او داده شود، پاداش و كيفر اعمال آخرين روزها يا آخرين لحظات حيات او كجا داده مي شود؟! اميرالمؤمنين علي(ع) مي فرمايد: «خداوند سبحان (بر اثر حقارت و پستي دنيا و عدم ظرفيت آن) راضي نگشت كه آن(دنيا) را پاداش دوستان خود و كيفر دشمنانش قرار دهد.» (11)

2- تنافي جزاي كامل در دنيا با اختيار انسان

دنيا ظرف و مهلتي براي عمل و امتحان آدمي است كه مستلزم وجود اختيار و آزادي كافي در عمل مي باشد. فرمان و حكم تكويني خداوند بر اين محقق گشته تا زمان معيني كه همان اجل مسمي و مرگ حتمي است، به انسان مهلت داده شود و ظرف مناسبي براي امتحان او فراهم گردد. ا ز اين رو، مجازات كامل به سراي ديگري موكول شده است و براساس اين سنت، دنيا دار مجازات كامل نيست. خداوند مي فرمايد: «و اگر فرماني از سوي پروردگار تو صادر نشده بود كه آنها تا سرآمد معيني زنده و آزاد باشند، خداوند در ميان آنها داوري مي كرد.» (12)
اگر همه افراد، در دنيا پاداش و كيفر كامل خويش را ببينند، اختيار و آزادي در عمل كه بستر رشد و تكامل است، از انسان گرفته مي شود و همه به خاطر ترس يا شوق شديد، تن به خوبيها داده يا از بديها فرار مي كنند. بديهي است اين امر، فاقد ارزش خو اهد بود.

شرف انسان به آزادي و انتخاب اوست، وگرنه عبادت قهري را همه ملائكه داشته و دارند. خداوند انسان را آفريده تا در ميان هوي ها و هوسها و انگيزه هاي ضد و نقيض، حق را انتخاب نمايد. مهم اين است كه انسان در ميان راه حق و باطل با وجود كششهاي مختلف، هوي و هوس را زير پا گذارد، همانند يوسف(علیه السلام) شعار «معاذا...» سر داده و از گناه رهايي يابد(13) و يا همچون ابراهيم(علیه السلام) فرزند را به حكم خدا به قربانگاه برده و يا اسماعيل وار تن به اطاعت و بندگي خدا دهد.(14) و يا همانند علي(علیه السلام) در ليلة المبيت، رضاي خدا را ترجيح داده، جانش را در خطر بيندازد و در شب حادثه در بستر پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بخوابد(15) و يا در صحنه هاي ديگر انفاق مال و يا ايثار طعام نمايد.

3- برچيده شدن زندگي دنيوي

اگر كيفر انسانها در همين دنيا به طور كامل و سريع انجام شود، نظام دنيوي استمرار نيافته، و هدف خلقت كه فراهم شدن زمينه تكامل و تقرب است و نظام دنيوي هم ميدان آن مي باشد، محقق نمي شود.
قرآن كريم مي فرمايد: «اگر خداوند مردم را به خاطر ظلمشان (سريعاً و بدون مهلت در دنيا) مجازات كند، جنبنده اي بر روي زمين باقي نخواهد گذاشت، ولي خداوند آنها را تا اجل نام برده شده، مهلت مي دهد.» (16)
بنابراين، بااستفاده از اين آيه، اگر بنا بر سرعت در مجازات كامل در ظرف دنيا باشد، مجازاتهاي جانكاهي چون صاعقه ها، زلزله ها و طوفانهاي شديد گناهكاران را در هم مي كوبد كه ديگر زمين جاي زندگي براي كسي نخواهد بود. ولي خداوند به لطف و كرمش و به اقتضاي حكمتش، حيات آنها را تا زمان معيني به تأخير انداخته، به آنها فرصت توبه و اصلاح را نيز مي دهد.

4- تنافي جزاي كامل در دنيا با عدالت و رحمت الهي

پاداش و كيفر فوري در بعضي موارد عادلانه نيست؛ زيرا كيفر و پاداش كامل، آن است كه تنها به خود عمل نگاه نشود، بلكه عوارض و لوازم آن و پيامدهاي مثبت و منفي آن به طور مستمر مورد توجه قرار گيرد و به تعبير قرآن، مقدم و مؤخر و آثار آن هم لحاظ شود.(18) به عنوان مثال، شخصي كه با يك كتاب يا فيلم ايجاد صلاح يا فساد مي كند و مردم سالها اثر خوب يا بدش را دريافت مي كنند، پاداش يا كيفر عجولانه به عنوان پاداش يا كيفرِ تام و تمام بر خلاف عدالت است.
بنابراين، ضمن اين كه كيفرها و پاداشهاي مقطعي در دنيا نيز جاري است، اما پرونده افراد تا آخر عمر و حتي پس از آن در عالم برزخ باز و آثار و لوازم اعمال نيز به آن ملحق مي شود، تا زماني كه نظام دنيوي بر چيده و سراي آخرت براي پاداش و كيفر كامل بر پا شود.
از طرفي، در برخي موارد اجراي كيفر به نحو كامل، با لطف و رحمت الهي منافات دارد؛ زيرا ممكن است مجرم و گناهكاري با يك انقلاب دروني و توبه واقعي خود را اصلاح، حقوقي را كه برگردن دارد ادا و مفاسد قبلي را جبران كند كه اين امر مستلزم مهلت در تمام مدت عمر اوست. پس اقتضاي لطف و رحمت الهي آن است كه انسانِ ضعيف در دامِ شيطان و اسيرِ شهوات را تا پايان عمر مهلت دهد و كيفر تام را بعد از اتمام مهلت به اجرا گذارد، هر چند اين مهلت براي بعضي سبب سوء استفاده و به ضرر آنان تمام شود.
خداوند متعال مي فرمايد: «پروردگار تو آمرزنده و صاحب رحمت است. اگر مي خواست آنها را به اعمالشان مجازات كند، هر چه زودتر عذاب را بر آنها مي فرستاد. ولي براي آنها موعدي است كه با فرارسيدن آن راه فراري نخواهند داشت.»(19)

پي نوشت:

1-) جاثيه آيه 22
2-) تفسير كشاف، زمخشري، ج 4، ص 290.
3) نجم آيه 31.
4) تفسير صافي، فيض كاشاني، ج 5، ص 107.
5) اقتباس از الهيات، محاضرات آية ا... سبحاني، ج 4، ص 170 و 171.
6) آل عمران آيه 18
7) سوره ص آيه هاي 27 و 28.
8) نجم آيه 31 و جاثيه آيه 22
9) قلم آيه هاي 36 و 35 و ص آيه 28
10) جاثيه، 21.
11) نهج البلاغه، فيض الاسلام، حكمت 407.
12) شوري آيه 14.
13) يوسف آيه 23
14) صافات آيه 103
15) بقره آيه 207
16) انسان آيه 8
17) نحل آيه 61 و فاطر آيه 45
18) يس آيه 12 و قيامت آيه 13
19) كهف، 58

نویسنده: محمدحسین زنجیری

منابع:

مجله قدس - شماره 5478

منبع اصلی:

پرتال فرهنگی اطلاع رسانی نور