ج. البليه

برخى از مورّخان معتقدند: بعضى از مردم جاهليت به معاد اعتقاد داشتند، منتهى معتقد بودند: پس از مرگ، اجساد حشر پيدا مى كنند و به اين فرقه "البليه" خطاب مى كنند. "البليه" شترى بود كه وقتى صاحبش از دنيا مى رفت او را سر قبر صاحبش مى بردند تا از گرسنگى و تشنگى بميرد و مى گفتند: اگر اين گونه شود صاحبش در قيامت سواره محشور مى شود و هركس اين كار را نكند پياده محشورمى شود.
البته مورّخان معتقدند: تعداد اينها خيلى كم بودو برخى مثل زهيربه اين موضوع معتقد بودند كه اشعارى هم در اين زمينه دارد. يا مثلا، جريبة بن الاشيم الفقعسى هنگام مرگ به فرزندش وصيت مى كند: يا سعد امّا اهلكنّ فانّنى وصيك انّ اخا الوصاه الاقرب لاتتركنّ اباك عيشى خلفهم تعباً يخرّ على اليدين وينكب احمل اباك على بعير صالح وابق الخطيئه انّه هو اصوب و لعلّ مالى ما تركت مطيّة فى اليمّ اركبها اذا قيل اركبوا. برخى مى گفتند: بعضى از مشركان آن قدر به مركب اين ميّت با آتش مى زدند تا بميرد و معتقد بودند: اگر اين كار را بكنند، اين كار در حشر پس از موت، به درد ميّت مى خورد. اين كار جزو شعائر و عقايد جاهليتى بود كه مى گفتند: مرگ انتقال از حالى به حال ديگر است. برخى مى گفتند: آنها چاله هايى درست مى كردند و شتر را در آن رها مى كردند تا بميرد.
البته اين فقط معاد جسمانى را ثابت مى كند. و بجز جريبة بن الاشيم، شعرايى مثل عمرو بن زيدالمتمنّى و عويمر النبهانى هم فرزندان خود را به معاد وصيت كردند كه در كتب معتبر مثل المفصل، بلوغ الارب و تاج العروس آمده

است.42

نتيجه

از مجموع آنچه ارائه شد، به خوبى مى توان پى برد كه عرب جاهلى (اعراب حجاز در دوره پيش از اسلام) به طور عام، اعتقادى به معاد و حشر و نشر نداشتند، جز عده اى قليل از آنان، و ديگران نه تنها صراحتاً منكر معاد بودند، بلكه حتى به محاجّه با رسول خدا مى پرداختند و اين را مى توان به وضوح، هم در آيات قرآن و هم در شواهد تاريخى و هم در اشعار شعراى جاهلى مشاهده نمود. البته حساب پيروان دين "حنيف" كه يكتاپرست بودند جداست و آنان يقيناً به معاد معتقد بودند، گرچه نمى توان آنان را جريان غالب عصر جاهلى ناميد.

نویسنده: محمّدحسين طاهرى

پی نوشت:

1ـ بهاءالدين خرّمشاهى، جاهليت، دائرة المعارف تشيّع، تهران، محبى، 1375، ج 5، ص 381ـ384 / دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنياد دائرة المعارف اسلامى، ج 9، ص 510ـ516، ماده "جاهليت" / احمد عطية اللّه، القاموس الاسلامى، قاهره، مكتب الآداب، ج 1، ص 568، ماده "جاهلية" / عبدالرحمن حسن محمود، قاموس المصطلحات الاسلاميه، قاهره، مكتبة النهضة المصرية، 1383 ق، ج 2، ص 228، ماده "جاهليت".
2ـ توبه: 37.
3ـ بقره: 197.
4ـ بقره: 200.
5ـ نساء: 22.
6ـ نساء: 19.
7ـ انعام: 151.
8ـ اسراء: 32.
9ـ نور: 33.
10ـ تكوير: 8.
11ـ بقره: 219.
12ـ بقره: 275ـ276.
13ـ مائده: 90.
14ـ نحل: 58ـ59.
15ـ مائده: 103.
16ـ هود: 5.
17ـ احزاب: 33.
18ـ بهاءالدين خرّمشاهى، جاهليت، دائرة المعارف تشيّع، ج 5، ص 381ـ384 / دانشنامه جهان اسلام، ج 9، ص 510ـ516.
19ـ نهج البلاغه، ترجمه جعفر شهيدى، خ 166.
20ـ على غلامى دهقى، "گونه شناسى پرستش در حجاز"، فصلنامه تاريخ در آيينه پژوهش، قم، موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى، ش 3 (پاييز 1382)، ص 247ـ248.
21ـ همان، ص 249 / جواد على، المفصّل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، بيروت، دارالعلم للملايين; بغداد، مكتبة النهضة، 1976، ج 6، ص 131ـ132.
22ـ عمر فروخ، تاريخ الجاهلية، چ دوم، بيروت، دارالعلم للملايين، 1984، ص 163.
23ـ همان.
24ـ جواد على، پيشين، ص 123.
25ـ همان، ص 125.
26ـ همان، ص 128.
27ـ همان، ص 127.
28ـ رسول جعفريان، تاريخ سياسى اسلام: سيره رسول خدا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1369، ج 1، ص 194.
29ـ جواد على، پيشين، ص 127.
30ـ همان.
31ـ رسول جعفريان: پيشين، ص 194.
32ـ آيا اين ابن كبشه (نسبتى كه به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى دادند) به ما خبر مى دهد كه ما زنده مى شويم؟ زنده كردن مرده ها و چيزهايى كه به خواب رفته اند، چگونه ممكن است؟ آيا مرا مى كشد وقتى كه من زنده ام، و مرا زنده مى كند، در حالى كه من پوسيده شده ام؟

33ـ جواد على، پيشين، ص 126.
"أيوعدُنى ابن كبشه أن سنُحيىِ و كيفَ حياةُ أصداء و هام؟ أيعجُز أن يرد الموت عنّى و ينشرُنى إذا بليَتْ عظامى؟ آلوسى مى گويد: "يحدثنا الرسول بأن سنُحيى و كيفَ حياةُ اصداءِ و هام. (سيدمحمود شكرى آلوسى بغدادى،بلوغ الارب فى معرفة احوال العرب، بيروت، دارالكتب العلميه، ج 2، ص 198.)
34ـ همان.
35ـ زندگى، سپس مرگ، سپس قيامت، اينها حرف هاى خرافى است، اى امّ عمر!
36ـ جواد على، پيشين، ص 131ـ133.
37ـ همان، ص 128.
38ـ عمر فروخ، پيشين، ص 163.
39ـ سيد محمّدحسين طباطبائى، الميزان، تهران، دارالكتب العلميه، 1389 ق، ج 18، 188ـ189، ذيل تفسير آيه 24 سوره جاثيه.
40ـ جواد على، پيشين، ص 126.
41ـ رسول جعفريان، پيشين، ص 193.
42ـ جواد على، پيشين، ص 128ـ135.