5. خاستگاه های بصیرت

5-1. خاستگاه های درونی

نیروی باطنی و درونی که قادر بر تشخیص حق و باطل و خیر و شر می باشد. انسان با الهام خدایی تقوی را از فجور و کار نیک را ار کار زشت تمیز می دهد و اگر بخواهد رستگار شود باید باطن خود را تزکیه کند وآن را با پرورشی صالح بپروراند. «وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تقْوَاهَا»؛ «قسم به جان آدمی و آن کس که آن را آفریده و منظم ساخته * سپس فجور و تقوا «خیر وشرش» را به او الهام کرده است» (شمس، 7-8). بنابراین رستگاری در سایه تهذیب است و اینکه خداوند تمام مقدمات آن را برای انسان فراهم کرده است و درک خوبی و بدی را به او الهام نموده تا با اختیار خود، راه تزکیه نفس را بپیماید. فطرت انسانی خاستگاه بصیرت می باشد.

5-2. خاستگاه های بیرونی

5-2-1. قرآن کریم

بصیرت نوعی به کارگیری عقل در مسیر هدایت انسان و استفاده از روشن گیری آن است قرآن با ترغیب و بینا کردن دل ها با نور عقل آن هایی را که از این نیرو استفاده نمی کنند کوران واقعی معرفی می کند «أَ فَلَمْ یسیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یعْقِلُونَ بها أَوْ آذان یسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکنْ تعْمَی الْقلُوبُ الَّتی فی الصُّدُورِ»؛ «آیا آنان که در زمین سیر نکردند، تا دل های داشته باشند که حقیقت را با آن درک کنند یا گوش های شنوایی که با آن (ندای حق) را بشنوند؟! چرا که چشم های ظاهر نابینا نمی شوند، بلکه دل هایی که در سینه هاست کور می شود» (حج/26). بنابراین اصرار در لجاجت و دشمنی با حق، انسان را مسخ می کند و او را به جایی می رساند که نه با عقل حقیقت را درک می کند و نه با چشم گوش. بدترین نابینایی، نابینایی دل است که با پند گرفتن بینا نمی شود.

«هذا بَصائِرُ لِلنَّاسِ وَ هُدی وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یوقِنُونَ»؛ «این قرآن دلیل های بینش آور برای مردم است و رهنمود و رحتمی است برای گروهی که یقین آوردند» (جاثیه/20). قرآن وشریعت بینایی های است یعنی عین بینایی است آن هم نه یک بینایی بلکه بینایی ها، نه در یک بعد بلکه در همه ابعاد زندگی به انسان بینش صحیح می دهد. آیات روشنگر و شریعت بینا کننده انسان را به سوی هدایت می برد و هدایت مایه رحمت پروردگار است. در این آیه بصائر را برای عموم مردم ذکر می کند. هدایت و رحمت را مخصوص کسانی که اهل یقین هستند. هدایت فرع بر یقین و رحمت الهی نیز مولود آن است (مکارم شیرازی، 1374، 21/256).

5-2-2. اسلام

اسلام برای پیروانش خاستگاه بینش و بصیرت می شود. امام علی (علیه السلام) می فرماید: «إنَّ الله تبارکَوَ تعالی شَرَعَ الإسلامَ وَسهَّل شرائعهُ لِمن وَرَدَهُ، أَعَزَّ أرکانه لِمن حاربَهُ، وجَعَلَهُ عِزّاً لَمَن قَوَلّاهُ... وبصیرَةً لِمن عَزَم»؛ «خداوند متعال شریعت اسلام را مقرر داشته وآبشخورش را برای کسی که بخواهد بدان وارد شود، آسان و هموار ساخت و ارکان آن را در برابر کسی بخواهد با آن بجنگد استوار گردانید و برای کسی که از آن پیروی کند مایه عزت قرارش داد... و برای کسی که مصممّ باشد مایه بصیرت». بنابراین انسان می تواند با بهره گیری از آموزه های عقلی ، قرآنی و اسلامی به بینش و بصیرت در مسیر زندگی برسد و راه رسیدن به رستگاری و تکامل را طی کند.

6. آثار بصیرت

6-1. توحید

از جمله آثار بصیرت شناخت قدرت خدا و آفریده های او می باشد زیرا وقتی انسان به بصیرت دست یافت درک درستی از آفریده های الهی می یابد و از دام تکثرات به وحدت وجودی می رسد در حقیقت تفکر در آیات الهی و دقت و بصیرت موجب می شود تا آدمی به این نتیجه برسد که این همه کثرت جلوه های از یک حقیقت بی کران به نام خداست. «قُلْ هَلْ یسْتَوِی الْأَعْمی وَ الْبَصیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ»؛ «...بگونا بیناوبینا مساویند؟! آیا تاریکی ها و نور برابرند...» (رعد/16). اینکه خدا مالک ومدبر عالم است وهر خیر ونیکی از ناحیه اوست وتوانایی بر دفع هر شر وبدی رادارد و وقتی قبول دارید خالق و پروردگار اوست بنابراین هر چه می خواهید باید از او باشد. و همانگونه که نابینا و بینا یکسان نیستند بت ها را نمی توان در کنار «الله» قرار داد. بنابراین کسی که دارای بصیرت باشد کسی را جز خداوند متعال خالق و مدبر جهان هستی نمی داند و اینکه غیر از خدا کسی چیزی از آفریده ها را خلق نکرده تا دچار اشتباه شویم.

6-2. عبرت آموزی

انسانها با فطرت و شخصیت متعادل با نگاهی به رخداد ها و دقت در آن ها به امور و حقایقی دست می یابند که مایه پند و عبرت می شود همانگونه که تاریخ مایه عبرت است هر واقعه ای در زندگی بشر نیز مایه پند و عبرت است آدمی با دقت در این امور می تواند دریابد چه کاری بهتر و چه کاری مفید و سازنده تر است ولی می تواند او را در مسیر آرامش و سعادت دنیوی و اخروی قرار دهد. اهل بصیرت به علت عبرت گیری از هر رخدادی هر تهدیدی را به فرصت تبدیل می کنند و به جای آن که تهدیدات عامل باز دارنده در مسیر شخص و جامعه باشد به یک فرصت بی مانند تبدیل می شود که توانایی و فرصت های وی و جامعه اثر را افزایش می دهد این گونه است که فتنه ها به آزمون های رشد و بالندگی تبدیل می شود و فرصت هایی را به شخص بصیر می دهد. (مقام معظم رهبری، بیانات در دیدار با فرماندهان بسیج سراسر کشور 71/8/27).

«قَدْ کان لَکم آیةٌ فی فِئَتَینِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَأُخرَی کافرَةٌ یرَوْنَهُمْ مِثْلَیهِمْ رَأْی الْعَینِ وَاللَّهُ یؤَیدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یشَاءُ إِنَّ فِی ذَلِک لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصَارِ»؛ «به چشم خود آن مومنان را دو برابر می دیدند و خدا، هر کس را شایسته بداند و بخواهد، با یاریش، تائید می کند قطعا در این ماجرا برای صاحبان بینش عبرتی است» (آل عمران/13). عبرت نمی گیرند اگر تنها فزونی نفرات و امکانات می توانست کار گشا باشد باید در جنگ بدر ظاهر شده باشد. چون سنت الهی تغییر ندارد اعمال یکسان نتیجه یکسان دارند انسانها بهتر است به جای آنکه خودشان اشتباهات را تجربه کرده و به نتایج تلخ برسند از سرنوست دیگران که وضع مشابهی با آن ها داشتند عبرت گرفته و در تحلیل مناسب شرایط امروزشان استفاده کنند.

6-3. کسب منفعت

حصول منفعت برای نفس آدمی از نتایج بصیرت و ژرف نگری او می باشد اینکه هر رخداد و آیه ای برای این دسته افراد نه تنها ایمان آفرین است بلکه با روشن گری که ایجاد می کند موجب می شود که بهترین بهره را از یک چیز حتی فتنه و بلا ببرند و منافع خویش راافزایش دهند. «قدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِی فَعَلَیها وَ ما أَنَا عَلَیکُمْ بِحَفیظٍ»؛ «در واقع بینش آوری از طرف پروردگارتان بر شما آمد؛ و برای هر کس با بصیرت بنگرد پس به سود خود اوست و هر کس که کور دل باشد پس به زیان اوست و من بر شما نگهبان نیستم» (انعام، 104). مجموعه دلایلی که در زمینه خدا شناسی در قرآن بیان شده، این دلایل، حقیقت را آشکار می سازد و جنبه منطقی دارد آنهایی که به وسیله این دلایل چهرۀ حقیقت را بنگرد به سود خود گام برداشته و کسب منفعت می نمایند. و آن ها همچون نابینایان از مشاهدۀ آن خود را محروم سازند به زیان خود عمل کرده اند. (مکارم شیرازی، 5/389)

6-4. ایمن ماندن از وقوع در شبهات

شناخت امام و رهبر از آثار بصیرت در جنگ و صحنه نبرد است. به تعبیر روایات آخر الزمان دوران ظهور شبهه ها و فتنه هاست در طول تاریخ مسئله اساسی و مهم در جریان مبارزه حق و باطل کمبود بصیرت و معرفت بوده است. اگر انسانی درنیابد که تنها راه سعادت پیروی از ولی خداست در فتنه ها و شبهه ها غرق می شود و نمی تواند حق را از باطل تشخیص دهد. آیةالله خامنه ای ولایت مداری راچنین تعریف می نمایند: «همه اجزای آن به یکدیگر و به محور ومرکز جامعه اسلامی، یعنی ولی متصل باشند واز درون دارای یک ائتلاف باشند» (مظفری، 85). «جوانان عزیز هر چه می توانید در افزایش و عمق بخشیدن به بصیرت خود تلاش کنید و نگذارید دشمنان از بی بصیرتی شما استفاده کنند دشمن به شکل دوست جلوه کند، حقیقت به شکل باطل و باطل به جای حقیقت جلوه کند این است که بصیرت اولین وظیفه است که نگذاریم حق و باطل با هم مشتبه شوند (مقام معظم رهبری، بیانات، 1388).

6-5. شناخت دشمن

شناخت دشمن از طریق بصیرت نسبت به دشمن واقعی است که خدعه و نیرنگ استکبار را درک کند و بتواند راه مقابله با آن را به صورت صحیح تشخیص دهد و بر دشمنان غلبه کند. این همه تاکید روی بصیرت به این دلیل است که یکی ملتی که بصیرت دارد آگاهانه حرکت می کنند و قدم بر می دارند و همۀ سلاح های دشمن در مقابل آن ها سرد می شود. ولایت پذیری و پیرو اهل بیت بودن و انس با قرآن، ما را از قرار گرفتن در مسیر فتنه باز می دارد و با این دو راه سعادت بشر در این قرن پر از فتنه و فساد گرچه سخت است است اما میسر خواهد شد (خامنه ای، 3).

6-5-1. تدبر در آموزه های دینی

بر اساس سخنی که شیعه و سنی به تواتر از پیامبر(صلی الله وعلیه وآله) نقل کرده اند قرآن و عترت پیامبراکرم (صلی الله وعلیه وآله) دو منبع اصیل فهم و بصیرت دینی اند بنابراین سخن قرآن و عترت همواره در کنار یکدیگر خواهند بود و تا هنگامی که مسلمان به قرآن و عترت در حوزه های گوناگون معرفت شناسی، ارزشی و رفتاری پایبند باشند از گمراهی در امان خواهند بود. حقیقت قرآن نزد معصومین (علیه السلام) است و آن ها الگوهای عملی تربیت قرآنی و آنچه در سیره و سخنان پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع) آمده است می توان به بصیرت دینی دست یافت و از کجروی ها در امان بود. نخستین گام در بهره بردن از نور هدایت قرآن و باز شدن چشم بصیرت تلاوت و تدبر در آیات قرآن کریم است. خدای تعالی افزون بر تاکید مکرر بر تفکر، تعقل و اندیشه ورزی هدف نزول قرآن را تدبر، تذکر و پندگیری از آن معرفی می کند و مؤمنان را به تدبر در قرآن فرا می خواند. فراوان بودند کسانی که با شنیدن آیه ای از قرآن کریم و اندیشه در آن بصیرت یافته و دگرگون گشته اند. فضیل بن عیاض در آغاز راهزنی بود که همه از او وحشت داشتند شبی از دیوار مردم بالا مرفت آیه زیر را شنید (حدید، 16) این آیه در جان فضیل نفوذ کرد و او را به خود آورد و بیدار ساخت، و گفت: قسم به خدا که وقت آن رسیده است و از همانجا مسیر زندگانیش را عوض کرد و راه عبادت و زهد در پیش گرفت (بروسوی، 9 /365).

6-5-2. تفکر و تعقل

استفاده از تفکر و تعقل در زندگی باعث بدست آوردن و تقویت بصیرت می شود. کسانی که از رویدادهای بیشتر از قوۀ تعقل استفاده می کنند باعث می شود که در رویاروی با حوادث قدرت تصمیم گیری و انتخاب صحیحی داشته باشند. اینکه به محض شنیدن هر خبر یا مطلبی فوراً آن را نمی پذیرد بلکه پیرامون آن می اندیشد و آن را از صافی عقل و اندیشه اش می گذراند و بصیرت و بینایی می یابد. همانگونه که آینده نگری و به کار گیری خرد و فرجام امور باعث بصیرت و بینایی می شود.

6-5-3. تهذیب نفس

نیروی عقل انسان برای درک برخی حقایق آماده است، ولی گاهی انواع امیال و شهوات همچون دود سیاه و غلیظی برابر دیده عقل آشکار می شود. پیداست که در محیط تاریک، انسان نمی تواند چهره حق و باطل را تشخیص دهد. اما اگر این غبار با آب تقوی الهی زدوده شود این دود سیاه از میان می رود و دیدن چهره ی حق آسان است!

وقتی انسان به خدای متعاب متصل شد اعضاء و جوارح او تحت فرمان الهی بود و دل و جان خود را با یاد خدا روشن ساخت خداوند نیز او را در مشکلات و پیشامد ها تنها نخواهد گذاشت و بینش و بصیرت حقیقی به او عطا خواهد کردتا با مدد چشم بصیرت فریب رنگ و لعاب ظاهری را نخورد. بنابراین برای روشن ساختن چراغ بصیرت در وجودمان باید سدی محکم مقابل طوفان هوس کشیده شود. و تقوی همان سد نیرومند است که می توانند طغیان غرایز را در انسان مهار کند. حضرت علی (ع) راجع به نقش تقوی در ایجاد بصیرت می فرماید: همانا تقوی و پروای از خدا داروی درد قلب های شما ، بینا کننده کوری دل های شما، شفا بخش بیماری های بدن های شما، اصلاح کننده تباهی سینه های شما، پاک کنندگی آلودگی جان های شما و روشن بخش ضعف دیدگان شماست (رضی، 189).

نتیجه تقوی، شناخت خویشتن است که انسان را به مقام والای محبوبیت می رساند و این دنیا را با بصیرت کامل می نگرد و راهی را که باید برود با آگاهی و بینش صحیح انتخاب می کند.

6-5-4. نفی وابستگی مادی

عاملی را برای ایجاد روشن بینی و بصیرت دوری از وابستگی به مادیات است و آن زمانی است که نور بصیرت به جای علاقه های مادی در باطن و ضمیر انسان روشن گردد. وابستگی به دنیا باعث غفلت انسان می گردد اگر انسان بتوانند خود را از این قید ها و بندها برهاند دیگر برای او مقام و شهرت، حزب و ثروت معنا نخواهد داشت زیرا انسان با بصیرت ، مظاهر مادی را می بیند و دل نمی بندد.

6-5-5. بهره گیری از ابزار شناخت

یکی از عواملی که انسان را به بینش صحیح می رساند استفاده مطلوب از وسایل و ابزارهای بصیرت می باشد. وسایل مورد نیاز بصیرت شنیدن، نگریستن، اندیشیدن، عبرت گرفتن وقدم برداشتن در راه های روشن است. اینکه انسان هر چیزی را چشم و گوش بسته قبول نکند و اگر چیزی شنید یا حوادثی را دید با دیدۀ عقل و بصیرت به آن ها بنگرد و از نکات آن درس عبرت و پند بگیرد.

7. موانع بصیرت

برخی از امور و گرایش ها در وجود انسان مانع از بصیرت یافتن وی می گردد به گونه ای که با وجود یقین به حقانیت موضوعی آن را نادیده گرفته و چشم بصیرت خود را نسبت به آن فرو می بندد از جمله این امور عبارتند:

7-1. دنیا طلبی

از جمله اموری که می تواند سدی محکم در برابر بصیرت ایجاد نمایید دلبستگی به دنیا و لذت های آن است عنصر بصیرت مقوله هنجاری بوده و در راستای شناخت صحیح از جامعه تحقق جامعه مطلوب دینی و به دور ماندن از انحرفات وکژیهای صورت پذیرفته و تنها کسانی که دراین مسیرقادر به حرکت و وصول به حقیقت اند که دل در گرو آرمان های دینی داشته و دنیا و زیبایی های آن را غایت خویش قرار نداده باشند زیرا در صورتی که دنیا هدف آن ها باشد مادیگرایی و دنیا مداری محور تحلیل آن ها می شود. نگاهی به تاریخ نمونه های بسیاری از این گروه افراد را که همچون «عمر سعدها» به خاطر دلبستگی به دنیا چشم بصیرت خود را کور کردند و به مبارزه با حق پرداختند به نمایش می گذارد. بنا براین تمام افراد کشور در هر جای که هستند باید بصیرت خود را روز به روز زیاد کنند و نباید اجازه دهند که نیازهای مادی و مسائل کوچک جلوی بصیرت ها را بگیرد. (سخنان رهبری، 71).