التنبيه والرد علي اهل الاهواء والبدع، ملطي شافعي (م. 377ق)

1. زنادقه؛

2. جهميه؛

3. قدريه؛

4. مرجئه؛

5. رافضه؛

6. حروريه.

نويسنده نه تنها به حديث افتراق استناد می‌کند؛ بلکه تعداد فرقه‌هاي اسلامي را نيز بر اساس مضمون عددي آن سامان می‌دهد و با استناد به بخش پاياني حديث، فرقه «اهل سنت و جماعت» را ناجيه می‌داند. عدول از ديدگاه‌هاي اهل سنت و جماعت از نظر وي هواپرستي و علامت نقصان عقل و علم است (ص12ـ13، 91). نويسنده با اينکه در آغاز از هجده فرقه امامي نام می‌برد (ص16)؛ اما در جاي ديگري از کتاب و براي تطبيق کل فرقه‌ها با حديث افتراق، تعداد آنها را پانزده فرقه می‌داند (ص70).

الفرق بين الفرق و بيان الفرقه الناجيه منهم، بغدادي (م.429ق)

1. رافضه؛

2. خوارج؛

3. قدريه؛

4. مرجئه؛

5. نجاريه؛

6. بکريه؛

7. جهميه؛

8. ضراريه؛

 9. کراميه.

نويسنده علاوه بر استناد به حديث افتراق به ساماندهي فرقه‌ها براساس آن می‌پردازد و فرقه هفتاد و سوم را با عنوان «اهل السنة و الجماعة» که متشکل از دو گروه اصحاب رأي و حديث می‌باشند، فرقه ناجيه معرفي کرده، آنان را از يک ديدگاه واحد برخوردار می‌داند. معيار او در افتراق و گمراهي فرقه‌هاي ديگر، عدول از ديدگاه‌هاي کلامي اهل سنت و جماعت است و با اينکه جز اين گروه، تمامي گروه‌هاي اسلامي را اهل هلاکت و دوزخ می‌داند؛ اما براي تطبيق تعداد آنها با مضمون عددي حديث افتراق، برخي از فرقه‌ها را از اسلامي بودن خارج کرده، برخي ديگر را درهم ادغام می‌کند (ص 25). وي بعد از شمارش فرقه‌ها تا هفتاد و سه می‌گويد: «فصّح تأويل الحديث المروي في افتراق الامة ثلاثاً و سبعين فرقة الي هذا النوع من الاختلاف» (ص11).

التبصير في الدين و تمييز الفرقة الناجيه عن الفرق الهالکين، اسفرايني (م.471ق)

1. رافضه؛

2. خوارج؛

3. قدريه (معتزله)؛

4. مرجئه؛

5. نجاريه؛

6. بکريه؛

7. جهميه؛

8. ضراريه؛

9. کراميه.

نگاه اين نويسنده نيز به حديث افتراق و تطبيق آن بر گروه اهل سنت و جماعت همانند استادش بغدادي است؛ براي نمونه وي براي تطابق عددي فرقه‌ها با هفتاد و سه فرقه، تعداد فرقه‌هاي نجاريه را که بيش از ده فرقه هستند، به سه فرقه و تعداد فرقه‌هاي کراميه را که سه فرقه هستند به يک فرقه باز می‌گرداند. ديدگاه او به تعبير خودش چنين است: «خداوند بنابر آنچه پيامبر(ص) فرمود، اين‌گونه اراده کرده که فرقه‌هاي اسلامي به تعداد هفتاد وسه برسد (ص 23ـ25).

بيان الاديان در شرح اديان و مذاهب جاهلي، ابوالمعالي (م. 485ق)

1. اهل سنت؛

2. معتزله؛

3. شيعه؛

4. خوارج؛

5. مجبره؛

6. مشبهه؛

7. صوفيه؛

8. مرجئه.

نويسنده که تمايلات شيعي دارد، سلسله سند حديث افتراق را به گونهاي متفاوت از ديگر گزارشها به امام صادق(ع) رسانده و مصاديق اهل نجات را با استناد به پيامبر(ص) پيروان اهل بيت معرفي کرده است(ص40). وي براي درست شدن هفتاد و سه فرقه، گاهي مقسم را داخل قسم کرده است (مثلا ر. ک: ص 43 در تقسيم‌بندي کيسانيه و مقايسه کنيد با ص51) همچنين در فرقه‌هاي غالي از فرقه‌اي به نام اسماعيليه ـ که اصحاب اسماعيل بن علی بودند ـ نام می‌برد (ص52). نويسنده بعد از شمارش و رساندن تعداد فرقه‌ها به عدد هفتاد و سه می‌گويد: «جمله اين مقالات بر اين تفصيل، هفتاد و سه فرقه‌اند و درست گشت آنچه پيغمبر صلوات‌الله عليه و سلم گفت» (ص 44).

الفرق المفترقة بين اهل الزيغ والزندقةٌ، عراقي حنفي (م.500ق)

1. ناصبيه (خوارج)؛

2. رافضه؛

3. جبريه؛

4. قدريه؛

5. مشبهة؛

6. معطله.

نويسنده به منظور تطبيق حديث افتراق با مصاديق فرقه‌ها، در يک تقسيم‌بندي بديع، امت اسلامي را به 6 فرقه تقسيم کرده، براي هر فرقه‌اي دوازده فرقه فرعي نام می‌برد، فرقه هفتاد و سوم (ناجيه) را براساس ذيل حديث و با استناد به پيامبر(ص) و با سلسله سند خلفاي راشدين، سواد اعظم و پويندگان راه صحابه (و نه سنت پيامبر و يا حداقل آنچه پيامبر و صحابه عمل می‌کنند) دانسته، بقيه را از فرقه‌هاي هالکه می‌داند. جالب توجه اينکه وي در شمارش خود، براي هر يک از گروه‌هاي شيعي و خارجي، چهارده فرقه را نام می‌برد؛ اما به منظور خارج نشدن از زيرمجموعه‌هاي دوازده‌گانه هر فرقه‌اي و راست درآمدن تعداد هفتاد دو فرقه هالکه، آن دو فرقه آخري را از گروه‌هايي می‌داند که توسط ديگران اضافه شده‌اند و باطنيه را هم از جرگه فرق اسلامي خارج می‌داند؛ جالب‌تر اينکه باز در ذيل حديث با استناد به فرموده پيامبر(ص) می‌گويد: «گمراه‌ترين و بدترين فرقه‌ها، شيعيان و يا مدعيان تشيع می‌باشند» (ص 6ـ7، 30).

الملل والنحل؛ شهرستاني (م.548ق)

1. معتزله؛

2. جبريه؛

3. صفاتيه؛

4. خوارج؛

5. مرجئه؛

6. شيعه.

نويسنده اگر چه برخي از محورهاي مهم کلامي را براي گونه‌شناسي و تمايز فرقه از غير فرقه بيان کرده، براساس ضوابط خاص کلامي به معرفي فرقه‌ها می‌پردازد، اما در شمارش فرقه‌‌ها همانند بسياري از ملل و نحل نگاران، گرفتار بازي عددي می‌شود و تعداد فرقه‌ها را به هفتاد و سه فرقه می‌رساند. وي از قول برخي نقل می‌کند که مراد از اين تعداد که در حديث آمده است شيعيان هستند (ص146).

7. المنية والامل في شرح الملل والنحل، ابن‌مرتضي (م.840ق)

1. روافض؛

2. خوارج؛

3. معتزله؛

4. مرجئه؛

5. مجبره؛

6. باطنيه؛

7. خلوتيه؛

8. زيديه.

اين نويسنده زيدي‌مذهب نيز ضمن پذيرش حديث افتراق، دسته‌بندي خود را از فرق اسلامي براساس آن سامان می‌دهد و با استناد به سخن پيامبر(ص) نيکوترين و بهترين آنها را معتزله می‌داند (ص25). وي در همين کتاب بر اين باور است که بنابر دلايل عقلي، نقلي و اجماع و تصريح سخنان اهل بيت(ع)، فرقه زيديه و دسته‌هاي معتزله و غير آنها که بر اعتقادهاي کلامي زيديه هستند، اهل نجات و رستگاري‌اند (ص 26). وي در کتاب ديگرش با عنوان البحر الزخار؛ عامّه و زيديه را فرقه ناجيه می‌داند.