نقش آب

1. تامین غذاى انسان

انسان براى ادامه زندگى خود، نیازمند غذایى است که از محصولات کشاورزى * چون غلاّت، دانه‌ها، سبزى‌ها، انواع میوه‌هاى درختان و نیز از دام و شیلات تشکیل مى‌شود. همان‌گونه که بشر به دلیل نیازمندى به غذا و آب، همواره در طول تاریخ، نقش و تأثیر آب را در همه شؤون حیات خود به روشنى احساس مى‌کرده و به آب با دیده اهمّیّت مى‌نگریسته، بخش اعظم آیات مربوط به آب نیز نقش اصلى را در تأمین غذاى انسان به آب داده است. پیام اصلى این آیات که بدون استثنا فقط خداوند را تأمین کننده این آب معرّفى کرده، برشمردن نعمت‌هاى خداوند براى انسان و نشان دادن آیات الهى و قدرت خدا به وى در همه صحنه‌هاى عالم و در لحظه لحظه زندگى او است تا به ایمان به اللّه، توحید و معاد راهنمایى‌اش کند و احیاناً با برشمردن نعمت‌هاى خدا، انسان را به شکر این نعمت‌ها فراخواند.در این باره، آیه 22 بقره / 2 و 32 ابراهیم / 14 پس از بیان نزول آب از آسمان مى‌گوید: خدا با آن آب، انواع میوه‌ها را از زمین بیرون آورد تا رزق * شما باشد: « وَ أَنزَل مِن‌السَّماءِ ماءً فَأَخرَجَ بِهِ مِن الثَّمرتِ رِزقاً لَکم ». نیز اعراف / 7، 57. در آیه 99 انعام / 6 همین بیان با تفصیل بیش‌تر دیده مى‌شود: خداوند با آب هر نوع گیاهى را رویاند؛ آن‌گاه از آن گیاه، جوانه‌اى خارج ساخت که در آن جوانه، دانه‌هایى بر روى هم چیده شده است و از شکوفه درختان نخل، خوشه‌هایى نزدیک به هم برآورد؛ هم‌چنین با آن آب، باغ * هایى از انگور، زیتون و انار که همانند هم یا غیر همانند است، ایجاد کرد: « وَ هُو الَّذى أَنزلَ مِن‌السَّماءِ ماءً فَأَخرجنا بِه نَباتَ کُلِّ شَى‌ءٍ فَأخرَجنا مِنهُ خَضِراً نُخرِجُ مِنهُ حَبّاً مُتراکِباً و مِن‌النَّخلِ مِن طَلعِها قِنوانٌ دانِیةٌ و جَنّتٍ من أَعنابٍ والزَّیتونَ والرُّمَّـان مُشتَبها و غَیرَ مُتشـبِهٍ ». همین مطلب در آیه 11 نحل / 16 با این بیان آمده است: « یُنبِتُ لَکم بهِ الزَّرعَ و الزَّیتونَ والنَّخیلَ والأَعنبَ و مِن کُلِّ الثَّمرتِ »؛ جز این در آیه 27 فاطر / 35 به میوه‌هاى رنگارنگ ( فأَخرَجنا بِه ثَمرتٍ مُختَلفاً ألونُها ) و در آیه 21 زمر / 39 به زراعت‌هاى رنگارنگ ( ثُمَّ یُخرج به زَرعاً مُختَلفاً أَلونُه ) که رویش همه از آب آسمان است، توجّه داده است. در آیات 25 تا 32 سوره عبس / 80 پس از بیان ریزش آب و پیش از ذکر گیاهان و انواع میوه‌ها، از حب ( دانه ) یاد شده که مى‌تواند نشان دهنده اهمّیّت نقش غلاّت و دانه‌ها در تغذیه انسان باشد :(1) « أَنّا صَبَبنا الماءَ صَبّاً * ثُمَّ شَققنَا الأَرضَ شَقّاً * فَأَنبَتنا فِیها حَبّا * و عِنَباً و قَضْبا * و زَیتوناً و نَخلاً * و حَدائِقَ غُلبا * و فکِهَةً و أَبّاً * مَتعا لَکم و لِأنعـمِکُم ». نیز نبأ / 78، 15 و 16. برخى مفسّران « قَضْباً » در این آیات را به سبزى‌ها که در غذاى انسان جاى‌گاهى مهم دارد، تفسیر کرده‌اند .(2) بشر، همواره بخشى از نیازهاى غذایى خود را از طریق دام تأمین مى‌کرده؛ از این‌رو پرورش دام براى تأمین این نیاز، از اهمّیّت زیادى برخوردار بوده است. قرآن کریم، بر نقش و تأثیر آب بر این نیاز انسان، یعنى پرورش دام نیز تأکید کرده و آن را از نعمت‌هاى الهى به انسان برشمرده است. در همین جهت، آیه 24 یونس / 10 رویش گیاهان را معلول آبِ نازل شده از آسمان دانسته و از آن در کنار غذاى انسان، خوراک دام شمرده است: « کَماءٍ أَنزلنهُ مِن‌السَّماءِ فَاختَلطَ بِه نَباتُ الأَرضِ مِمّا یَأکُلُ‌النّاسُ والأَنعمُ ». تصریح به این‌که گیاهان زمین، خوراک انسان و دام ( انعام *) است نه حیوانات، با این‌که حیوانات بسیارى از آن تغذیه مى‌کنند، نشان مى‌دهد که این آیه، در مقام بیان تأثیر مستقیم و غیر مستقیم آب در تأمین غذاى انسان است. این معنا در آیات دیگر نیز مورد توجّه است. در آیه 10 نحل / 16 بخشى از آبِ آسمان را عامل پیدایش گیاهانى دانسته که انسان‌ها دام خود را براى چریدن به میان آن مى‌برند: « هُوالَّذى أَنزلَ مِن السَّماءِ ماءً لَکم مِنه شَرابٌ و مِنهُ شَجرٌ فیه تُسیمون »، و از آسمان، آبى فرود آورد و به وسیله آن، رستنى‌هاى گوناگون جفت جفت بیرون آوردیم. بخورید و دام‌هایتان را بچرانید که به طور قطع در این‌ها براى خردمندان نشانه‌هایى است: « و أَنزلَ من‌السَّماءِ ماءً فَأخرَجنا بِه أَزوجاً مِن نَباتٍ شَتّى * کُلوا وارعَوْا أنعمَکُم إِنَّ فى ذلکَ لَأیتٍ لأُولِى النُّهى .» ( طه / 20، 53 و 54 ) « اَبّ » در آیه 31 عبس / 80 نیز به چراگاه * تفسیر ،(3) و در آیه بعد، بهره دام معرّفى شده است: « و فکِهَةً و أَبّا * مَتـعا لَکم و لأَنعـمِکم ». تأکید بر نقش آب در تأمین خوراک دام در آیات 31 و 33 نازعات / 79 و 27 سجده / 32 نیز به چشم مى‌خورد.آب دریاها نیز جاى‌گاهى براى پرورش آبزیان دانسته و آب شور و شیرین در این جهت یک‌سان معرّفى شده است: « وَ ما یَستوِى البَحرانِ هـذا عَذبٌ فُراتٌ سائغٌ شَرابُهُ و هذا مِلحٌ أُجاجٌ و مِن کُلٍّ تَأکلُونَ لَحماً طَریّاً .» ( فاطر / 35، 12 )

1. مجمع‌البيان، ج 10، ص 668 ؛ الميزان، ج 20، ص 209.

2. قرطبى، ج 19، ص 144.

3. الكشّاف، ج 4، ص 704.

2. رفع تشنگى

پیش‌تر گذشت که در تفسیرى از آیه « و جَعَلنا مِن الماء کُلَّ شَى‌ء حَىّ » برخى برآنند حیات انسان به آب بستگى دارد که بخشى از این نیاز را با نوشیدن آن برطرف مى‌کند. خداوند سبحان در مقام امتنان، آشامیدن آب را بر بندگان مباح اعلام کرده است: « کُلوا وَاشرَبوا مِن رِزقِ اللّه ». ( بقره / 2، 60 ) نیز اعراف / 7، 31. آیاتى از قرآن کریم، ضمن اشاره به این نیاز انسان، خداوند را تأمین‌کننده آب آشامیدنى براى انسان معرّفى کرده است: « فَأَنزلنا من‌السَّماءِ ماءً فَأَسقَینـکُموه ». ( حجر / 15، 22 ) در آیه 48 و 49 فرقان / 25 آب با وصف « طهور » آمده و در کنار انسان از دام نیز یاد شده که این آب طهور براى آشامیدن آن‌ها مهیا شده است: « و أَنزَلنا مِن السَّماء مـاءً طَهورا * ... و نُسقِیَه مِمّا خَلَقنا أَنعـما و أَناسِىّ کَثِیرا ». در این آیات نیز با این‌که همه حیوانات از آب براى آشامیدن استفاده مى‌کنند، فقط از انسان و دام یاد شده و این شاید از آن جهت است که آیات گذشته در مقام شمارش نعمت‌هاى خاص خداوند به انسان است. در آیه 27 مرسلات / 77 از تأمین آب آشامیدنى گوارا براى انسان که از کوه‌ها سرچشمه مى‌گیرند، خبر مى‌دهد: « و جَعَلنا فیها رَوسِىَ شـمخـتٍ و أَسقَینـکم مـاء فُراتا ». از سوى دیگر مى‌توان نمونه‌اى از جست‌وجو و طلب انسان از آب را در آیه 160 اعراف / 7 و 60 بقره / 2 نشان داد. در آیه نخست، قوم موسى از وى آب آشامیدنى مى‌طلبند: « و أَوحَینا إِلى مُوسى إِذِ استَسقـلـهُ قَومُه » و در آیه دوم، موسى از خداوند براى قوم خود آب مى‌طلبد: « و إِذِ استَسقى مُوسى لِقومِه » که با وحى خداوند، عصاى خود را بر سنگ مى‌زند و با ظاهر شدن دوازده چشمه *، آب‌آشامیدنى اسباط * بنى‌اسرائیل تأمین مى‌شود. در این آیات نیز تأکید و غرض اصلى، شمردن برخى نعمت‌هاى خداوند براى انسان جهت دعوت او به توحید و بندگى است؛ چنان که انسان در سوره واقعه / 56، به تدبّر در آب آشامیدنى‌اش و این‌که چه کسى آن را از ابرهاى گران‌بار فرو مى‌فرستد، دعوت و به شکرگزارى آن تشویق یابه دلیل ناسپاسى از آن توبیخ شده است.

3. احیاى زمین

یکى از آثار مهم و گسترده آب در زمین که انسان از منافع مستقیم و غیرمستقیم آن بهره مى‌برد، احیاى زمین است که در بیش از ده آیه بر آن تأکید شده است. آیه 65 نحل / 16 مى‌گوید: خداوند از آسمان آب فرود آورد و در پى آن، زمین را پس از مرگ احیا کرد: « وَاللّهُ أَنزلَ مِن السَّماءِ مـاءً فَأحیا بِهِ الأَرضَ بَعدَ مَوتِها ». نیز فاطر / 35، 9؛ بقره / 2، 164. همین معنا با بیانى دیگر در سوره عنکبوت / 29، 63 آمده است. در آیه 5 جاثیه / 45 از آب آسمان به « رزق » تعبیر شده؛ آن‌گاه به احیاى زمین با آن رزق اشاره مى‌کند: « و مـا أَنزَل اللّهُ مِن السَّماء مِن رِزقٍ فأَحیا بِه الأَرضَ بعدَ مَوتِها ». آیه 48 و 49 فرقان / 25 هدف از نزول باران را احیاى سرزمین مرده دانسته است: « و أَنزلنـا مِن السَّماءِ ماءً طَهورا * لَنُحیِى بِه بَلدَةً مَیتا ». عموم مفسران برآنند که مقصود از احیا در این آیات، روییدن گیاهان و آبادانى زمین است (1) که از یک طرف با روییدن انواع میوه‌ها و خوردنى‌ها، روزى انسان را تأمین مى‌کند و با ایجاد چراگاه‌ها، زمینه ادامه حیات دام‌ها، حیوان‌ها و همه جنبندگان را فراهم مى‌سازد و از سوى دیگر، با رویش انواع گیاهان با رنگ‌ها و بوهاى گوناگون به زمین زیبایى و طراوت مى‌بخشد .(2) احیاى زمین که همواره با سرسبزى و زیبایى طبیعت همراه است، مورد تأکید آیاتى دیگر قرار گرفته؛ به طور مثال در آیه 63 حج / 22 آمده است: « أَلم تَرَ أَنَّ اللّهَ أَنزلَ مِن السَّماء مـاءً فَتُصبِحُ الأرضُ مُخضَرَّةً » و نیز از پیدایش انواع گوناگون گیاهان با آب باران یاد مى‌کند: « و أَنزلَ مِن السَّماءَ مـاءً فَأَخرجنـا بِه أَزوجاً مِن نَباتٍ شَتّى » ( طه / 20، 53 ) و این همه، سبب زیبایى و آراستگى زمین مى‌شود: « کَماءٍ أَنزَلنـهُ مِن‌السَّماءِ فَاختَلطَ به نَباتُ الأَرضِ ... حَتّى إِذا أَخذَتِ الأَرضُ زُخرُفَها و ازَّیَّنَت » ( یونس / 10، 24 ) و براى انسان، بهجت و شادابى به همراه مى‌آورد: « و أَنزلَ لَکُم منَ السَّماءِ مـاءً فَأَنبتنـا بِه حَدائِقَ ذاتَ بَهجةٍ .» ( نمل / 27، 60 ) نیز حج / 22، 5.

1. مجمع‌البيان، ج 2، ص 450 و ج 6 ، ص 569 و ج 8 ، ص 484؛ الميزان، ج 15، ص 226.

2. التفسير الكبير، ج 4، ص 223 و 224.

4. وسیله ویرانى و نابودى

آب از جمله نعمت‌هاى الهى به بشر است و وجود آن همواره مایه عمران * و آبادانى زمین و نیز عاملى براى توسعه و فراوانى در رزق و انواع نعمت‌ها است؛ امّا گاهى نیز ویرانى‌هایى را به دنبال دارد. آیاتى چند به این نقش آب نیز اشاره مى‌کند؛ به طور مثال با ویرانى سد « مَأرِب » که قوم سب * أ آن را میان دو کوه ساخته، از آب انباشته شده در پشت آن براى احیاى مزارع و باغ‌هاى خود استفاده مى‌کرد و سرزمینى حاصل‌خیز با انواع نعمت‌ها را پدید آورده بود، آب، تمام مزارع و باغ‌هاى آنان را ویران کرد؛ به طورى که جز مقدارى اندک درخت * سدر و درختانى دیگر با میوه‌هاى تلخ و بعضى بدون میوه چیزى باقى نگذاشت :(1) «... بَلدَةٌ طَیِّبةٌ و رَبٌّ غَفُورٌ * فَأَعرَضُوا فَأَرسلنا عَلَیهِم سَیلَ العَرِمِ و بَدَّلنـهُم بِجَنَّتیهِم جَنَّتینِ ذَواتَى أُکُلٍ خَمطٍ و أَثلٍ و شَى‌ءٍ من سِدرٍ قَلیلٍ .» ( سبأ / 34، 15 و 16 ) در پى این ویرانى، قوم سبأ نیز پراکنده شده، به جاهاى گوناگون کوچ کردند: « فَجَعلنـهُم أَحادِیثَ و مَزَّقنـهُم کُلَّ مُمزَّقٍ .» ( سبأ / 34، 19 ) نمونه دیگر در داستان نوح دیده مى‌شود که آب، افزون بر ویرانى، قوم * نوح را نیز نابود مى‌کند. نقطه مشترک هر دو داستان آن است که در هر دو، آب به مثابه یکى از جنود قاهر الهى به اراده و فرمان خداوند عمل مى‌کند. در داستان سبأ به دنبالِ روى‌گردانى مردم سبأ از خداوند و کفر و ناسپاسى نعمت‌هاى الهى، به اراده خداوند، همان آبى که آن همه نعمت را فرا آورده است، موجب زوال نعمت‌هایشان مى‌شود: « ذلِکَ جَزینـهُم بِما کَفروا و هَل نُجزِى إلاّ الکَفور .» ( سبأ / 34، 17 ) قوم نوح نیز در پى مخالفت با نوح و تکذیب وى، و ظلم و خطاهایشان، مورد غضب الهى قرار گرفتند: « و لاتُخطِبنى فِى الَّذیِن ظَلَموا إِنَّهم مُغرَقون .» ( هود / 11، 37 ) « مِمّـا خَطِیئـتِهم أُغرِقُوا » ( نوح / 71، 25 ) آن‌گاه آسمان به اراده الهى، بارش شدیدى را آغاز کرد و از زمین چشمه‌ها جوشیدن گرفت: « فَفَتحنا أَبوبَ السَّماءِ بِمـَاءٍ مُنهَمرٍ * و فَجَّرنَا الأَرضَ عُیونا » ( قمر / 54، 11 و 12 ) و به طور کلّى از سطح زمین آب جوشید :(2) « و فَارَالتَّـنُّور » ( هود / 11، 40 ) و همه قوم را نابود کرد؛ امّا نوح و کسانى که به وى ایمان آوردند، در امان ماندند: « فَأَنجینـهُ و مَن مَعهُ فِى‌الفُلکِ المَشحونِ * ثُمَّ أَغرَقنا بَعدُ البَاقِین .» ( شعراء / 26، 119 و 120 ) نیز انبیاء / 21، 77.

1. البداية و النهايه، ج 2، ص 125.

2. مجمع‌البيان، ج 5 ، ص 247؛ البداية و النهاية، ج 1، ص 111؛ الدرّالمنثور، ج 4، ص 422.