گفته ها و اجتهادها

مراجعه به سخنان مفسران وديگران به دست مي دهد كه درباره مراد ازاهل البيت در آيه مباركه اقوال متعددي وجود دارد. اين اقوال عبارتند از:

1. ادعاي عكرمه (4) كه در بازارها ندا مي داد و مردم را براي مباهله فرامي خواند. ادعاي وي اين بود كه منظور از «اهل البيت در آيه تطهير فقطوفقط زنان پيامبرصلي الله عليه وآله است و احدي غير از آنان را در بر نمي گيرد.

اين گفته بنا به روايت عكرمه به ابن عباس و سعيد بن جبيرهم نسبت داده شده است. (5) چنان كه اين ادعا را به مقاتل هم نسبت داده اند. (6) به عطاء، كلبي، سعيدبن جبير (7) و عروة بن زبير هم كه مدعي بود اين آيه در خانه عايشه فرود آمد (8) نسبت داده شده است.

2. گروهي گفته اند: منظور اصحاب كساء است، يعني پيامبرصلي الله عليه وآله، علي، فاطمه، حسن، حسين عليهم السلام و همسران پيامبرصلي الله عليه وآله.

بعضي همسران پيامبرصلي الله عليه وآله و اصحاب كساء را بدون پيامبرصلي الله عليه وآله آورده اند. اين عقيده فخر رازي و خطيب بغدادي است كه قسطلاني از بخاري روايت كرده است. (9).

3. گفته اند: منظور پيامبرصلي الله عليه وآله است و بس. (10).

4. گفته اند: منظور بني هاشمند و زنان را در بر نمي گيرد. (11).

5. گفته اند: منظور كساني است كه در پايين ترين جد پيامبرصلي الله عليه وآله با او نسبت دارند و نيز گفته شده: هر آن كس كه با پيامبرصلي الله عليه وآله پيوند رحمي دارد. و نيزگفته شده: هر آن كه با او پيوند نسبي يا سببي دارد. (12).

6. ابو حيان گفته: از آن جا كه اهل البيت شامل زنان پيامبرصلي الله عليه وآله و پدران آنان مي شده، لفظ مذكر بر

مؤنث غالب آمده است. (13).

7. گفته شده: منظور زنان است و تمامي بني هاشم كه صدقه بر آنان حرام شد. (14).

8. گفته شده: «اهل البيت علي، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام هستند. بعضي از اقوال و روايات تصريح دارد كه پيامبرصلي الله عليه وآله هم جزء آنان است. (15) اين گفته به انس بن مالك، واثلة بن اسقع (16)، ابو سعيد خدري، عايشه و ام سلمه (17) نسبت داده شده است. طحاوي، كنجي شافعي، ذهبي و قمي (18) بر آن اصرار داشته و نيزعقيده مجاهد، قتاده، كلبي (19) و بلكه عقيده جمهور (20) و بيش تر مفسران (21) همين است. حتي بعضي گفته اند: مفسران اجماع دارند و جمهور (22) روايت كرده اندكه اين آيه درباره اهل كساء فرود آمد. گفته اند: منظور مدعي اجماع مفسران اين است كه مفسران بر اين مطلب اجماع دارند كه آيه مباركه شامل آل البيت است و آنان اصحاب كساء مي باشند، اما درباره اين كه آيا زنان پيامبرصلي الله عليه وآله راهم دربر مي گيرد يا نه، اختلاف نظر است. يا منظور، اجماع كساني است كه نظرشان در مورد شان نزول و مانند آن قابل اعتناست و عكرمه و مقاتل ازاين افراد نيستند، زيرا اين مساله به خبر دادن از پيامبرصلي الله عليه وآله يا كساني از صحابه برمي گردد كه گفته آنان معتبر است، در حالي كه مقاتل و عكرمه متهم به دروغگويي اند. (23).

بعضي از روايات، امامان دوازده گانه عليهم السلام را هم اضافه كرده است. (24) بعضي مدعي اند كه اماميه اجماع دارند كه آيه تطهير شامل تمام امامان عليهم السلام مي شود. (25).

نتيجه گفته ها

اگر در اين گفته ها به دقت بنگريم، خواهيم يافت كه تمام آنها پيرامون سه عنصر دور مي زند.

اول، دخول زنان در مراد از كلمه «اهل البيت يا به طور

مستقل يا بااصحاب كساء يا با ساير بني هاشم يا با افرادي كه دايره شمول گسترده تر ياتنگ تري دارد.

دوم، دخول خويشاوندان پيامبرصلي الله عليه وآله؛ يعني، بني هاشم، غير از اصحاب كساء؛يعني، كساني كه صدقه بر آنان حرام است و با پيامبرصلي الله عليه وآله خويشاوندي نسبي دارند. بعضي زنان پيامبرصلي الله عليه وآله را مي افزايند و بعضي هم در نفي آنان اصراردارند.

سوم، اختصاص اهل البيت به اصحاب كساء. گروهي با استناد به روايات چندي كه در اين باره تصريح دارد، ساير امامان دوازده گانه را هم بدان مي افزايند.

تمامي دلايل در حقيقت به نفي يا اثبات اين عناصر برمي گردد، اگرچه دربيان آنچه كه در اثبات آن مي كوشند با هم اختلاف جزئي دارند.

نهايت امر اين كه، آنچه بعضي بيان كرده اند كه منظور آيه تطهير شخص پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله است و به نظر مي رسد كه زايد بر عناصر سه گانه فوق الذكراست، كسي را نيافتيم كه در اثبات آن استدلال كرده يا بدان ملتزم شده و آن رامبناي عقيده خويش قرار داده باشد. از اين رو، نيازي به نفي يا اثبات آن دربحث خود نمي يابيم. در اين جا تنها به بررسي و بيان مطالبي خواهيم پرداخت كه ارتباط مستقيمي با عناصر سه گانه فوق دارد.

پي نوشتها

1) قصص (28) آيات 12 - 13.

2) هود (11) آيه 73.

3) احزاب (33) آيات 32 - 33.

4) جامع البيان، ج 22، ص 7؛ الدرالمنثور، ج 5، ص 198؛ فتح القدير، ج 4، ص 278 - 279؛ التبيان، ج 8، ص 206، 308؛ الميزان في تفسير القرآن، ج 16، ص 310؛ مجمع البيان، ج 8، ص 56.

5) تفسير القرآن العظيم، ج 3، ص 483، سير اعلام النبلاء، ج 2، ص 208 و 221؛ تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 208؛ المواهب اللدنيه، ج 2، ص 122؛ اسباب النزول، ص 302؛ نور الابصار، ص 110، الصواعق المحرقه،

ص 141؛ لباب التاويل، ج 3، ص 466.

6) تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 206؛ نور الابصار، ص 110؛ لباب التاويل، ج 3، ص 466؛ و اسعاف الراغبين، ص 108.

7) فتح القدير، ج 4، ص 278؛ الجامع لاحكام القرآن، ج 14، ص 182.

8) الدر المنثور، ج 5، ص 198؛ فتح القدير، ج 4، ص 279؛ ر. ك: الميزان في تفسير القرآن، ج 16، ص 310.

9) ر. ك: به السنن الكبري، ج 2، ص 150؛ تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 208 - 209؛ فتح القدير، ج 4، ص 280؛ الجامع لاحكام القرآن، ج 14، ص 183؛ سخن ابن روزبهان در دلائل الصدق، ج 2، ص 94.

10) الصواعق المحرقة، ص 141.

11) فتح القدير، ج 4، ص 280؛ الجامع لاحكام القرآن، ج 4، ص 183؛ الميزان في تفسير القرآن، ج 16، ص 310؛ لباب التاويل، ج 3، ص 466.

12) المواهب اللدنيه، ج 2، ص 127.

13) تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 209.

14) ر. ك: اسعاف الراغبين، ص 108؛ الصواعق المحرقه، ص 14.

15) ر. ك: ينابيع الموده، ص 294؛ الصواعق المحرقه، ص 141؛ تفسير قمي، ج 2، ص 194 - 193؛الكشاف، ج 3، ص 538.

16) مجمع البيان، ج 8، ص 356.

17) تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 908؛ ر. ك: مجمع البيان، ج 8، ص 356.

18) ر. ك: مشكل الآثار، ج 1، ص 332 - 339؛ كفاية الطالب، ص 54؛ خلاصه عبقات الانوار، ج 2، ص 67 و 371؛ تفسير قمي، ج 2، ص 193 - 194.

19) فتح القدير، ج 4، ص 279؛ تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 208.

20) تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 208؛ فتح القدير، ج 4، ص 279.

21) ينابيع الموده، ص 294.

22) نهج الحق و كشف الصدق، ص 173.

23) ر. ك: احقاق الحق، تعليقات آية الله مرعشي، ج 2، ص 502، (پاورقي) و 565؛ دلائل الصدق، ج 2، ص 95.

24) ر. ك: آية التطهير في احاديث الفريقين، ج 1 و 2؛ كتاب سليم بن قيس، ص 150.

25) ر. ك: پاورقيهاي جوامع الجامع، ص 372.