سیره زنان بزرگ صدر اسلام

حضرت زهرا (علیها السلام) و دخترش زینب کبری (علیها السلام) و... با عملکردشان در مقاطع حساس و سرنوشت ساز تاریخ، بهترین الگو برای زنان عالم هستند و سیره آنان بهترین گواه و مدرک بر حضور فعالشان در امور سیاسی اجتماعی و دلیل احسن بر جواز مشارکت سیاسی زنان است؛ (سلیمی، ۱۳۸۲، ص26).

شرایط مشارکت زنان در اسلام در رویکرد تکامل مدار

طرفداران مشارکت سیاسی زنان برای حضور و مشارکت آنان شرایط و آدابی قائلند یعنی اینها در پرتو یک سری اصول و آداب، فعالیت سیاسی زنان را جایز می دانند و تعدی از آن را هرگز مجاز نمی دانند، بنابراین زن مسلمان باید با مراعات اصول اعتقادی، در تمامی عرصه های سیاسی- اجتماعی و تعیین سرنوشت خود شرکت فعال داشته باشد. در بیان زیر به عمده ترین آداب و شرایط مشارکت سیاسی زنان اشاره می کنیم؛ (سلیمی، ۱۳۸۲، ص۲۹).

1- وظیفه مادری: در این زمینه گفتنی ها فراوان است «مادر با یک دست گهواره و با دست دیگر جهان را به حرکت درمی آورد.
۲- رعایت آداب دینی: بدون تردید در یک نظام اسلامی و جامعه مسلمان، مشارکت سیاسی زنان و فعالیتهای اجتماعی آنان مشروط به آدابی است که دین معین کرده است و در رأس آنها رعایت حریم عفاف و حجاب اسلامی و رعایت اصل خانه داری است.

تا آنجا که امام علی (علیه السلام) فرمودند: جهاد زن، خوب شوهرداری کردن است» (نهج البلاغه، حکمت ۱۳۹) واقعا حفظ خانواده های تربیت فرزندان سالم و تقویت روحیه شوهر در کارها و فعالیت های روزانه، کاری است بس بزرگ و حساس و اساسی ترین سنگ بنای اصلاح یک جامعه است.

امام خمینی (رضی الله عنه) می فرمایند: «زن باید در سرنوشت خود دخالت داشته باشد.» «... امروز خانم ها باید وظایف اجتماعی خودشان را و وظایف دینی خودشان را عمل کنند و عفت عمومی را حفظ کنند و با آن عفت عمومی، کارهای سیاسی - اجتماعی را انجام دهند»؛ (تبیان، ص ۷۲).

حضور زن در تکامل گرایی بدین معناست که افق حساسیت و اندیشه زنان از سطح مسائل خرد و پیش پا افتاده و حتی از سطح احراز مناصب قدرت در درون جامعه و مناصب ظاهری، همچون وزارت و وکالت و مدیریت به افق بالاتری پربکشد؛ یعنی به سطح حساسیت نسبت به وضعیت اسلام در قبال جهان کفر و اهداف و آرمان های بزرگ برسد. مقام معظم رهبری نیز در برخی از سخنان خود بر این امر تاکید می فرمایند: «غربی ها مایل نیستند زنان در جوامع جهان سوم، آرمان خواه و دارای فکر روشن و هدف های بزرگ باشند. لذا زنان جوان در جامعه ما باید مراقب این کمند ناپیدا و خطرناک فرهنگ و تفکر غربی باشند و از آن پرهیز کنند.» جمهوری اسلامی،(۱۳۷۰/ ۸ / ۲۲ ) نیز می فرمایند: «زن مسلمان ایرانی در دنیای امروز، رسالتی عظیم بر عهده دارد و به عنوان الگوی زنان جهان، باید پیام متعالی خود را در عرصه های مختلف بشری به گوش جهانیان برساند»؛ (همان، 1374/ ۹ / ۱۸ ).

تکامل گرایی زنان به معنای حضور آنان در تغییر ارزش ها، ارتقای تفکرات و تعالی رفتار عمومی جامعه است. مسائل زنان تنها به مسائل حقوقی، آن هم در قبال مردان محدود نمی شود، زن نباید برای مرد صرفا موجودی مصرف کننده باشد و صرفا از توان ویژه او بهره برداری شود، بلکه باید در ایجاد توان جدید برای جامعه، نقش مؤثری داشته باشد، اعم از این که این نقش و توان، روحی یا فکری و یا عینی و عملی جامعه باشد. زن می تواند الگوهای رفتاری کامل تر و پسندیده تری از خود بروز دهد و بدین ترتیب سرمشقی برای سایر بانوان و حتی مردان قرار گیرد. مقام معظم رهبری دراین باره می فرمایند: «برای اسلام، جنس (زن بودن و مرد بودن) مطرح نیست، تعالی بشر مطرح است. اخلاق بشری مطرح است، بروز استعدادها مطرح است، انجام وظایفی که به هر کسی یا هر جنسی از جنس های بشری متوجه است مطرح است.» سخنرانی مقام معظم رهبری در ورزشگاه آزادی( 76/ ۷ / ۳۰ ).

ایشان در بخش دیگری می فرماید: «زنان باید میدان دار علم، فرهنگ، سیاست و اقتصاد باشند و در عین حال از حصار مستحکم فرهنگ اسلامی حفاظت نمایند. این محیطهای اسلامی واقعی و مظهر آن، جامعه بزرگ اسلامی ایران، تنها جایی است که غربی ها در ترویج زندگی زنان به سبک فرهنگ منحط غرب با شکست مواجه شده اند.

زنان مسلمان ما باید بدانند که امروز سنگربان ارزش های اسلامی در برابر وضع جاهلی دنیای غرب هستند و باید با پرورش اسلامی و پیشتاز شدن در میدان علم، فرهنگ، سیاست، اقتصاد از حصار مستحکم فرهنگ اسلامی محافظت نمایند» (همان).

تکامل گرایی زن به معنای حضور او در دعوت به خوبیها و ایثار او برای کمال عمومی جامعه و ایجاد فرصت برای کمال غیر است. حضور زن در تکامل گرایی به معنای حضور فعال زن در شکل دهی عواطف جامعه است. زن به تناسب طبیعت خود، قدرت تاثیر گذاری بر عواطف دیگران و خصوصا مردان را داراست و بدین ترتیب، می تواند تا سطح رهبری عواطف جامعه، انجام وظیفه کند. (پیروزمند، ۱۳۸۰، صص ۱۲۱-۱۱۸).

زنان نیز در مقیاس خود می توانند در تغییر سرنوشت تاریخی جوامع مؤثر واقع شوند، چنان که رهبر معظم انقلاب می فرمایند: «اگر جامعه اسلامی بتواند زنان را با الگوی اسلامی تربیت کند، یعنی الگویی زهرایی، الگویی زینبی، زنان بزرگ، زنان با عظمت، زنانی که می توانند دنیایی و تاریخی را تحت تاثیر خود قرار دهند، آن وقت زن به مقام شامخ حقیقی خود نایل آمده است.» (مقام معظم رهبری، 76/ ۷ / ۳۰ ).

تکامل گرایی زن به معنای تأثیرگذاری او در تغییر مفهوم تجمل و زیبایی است. زن به جای این که به حد شیء و کالا تنزل یابد، می تواند به گونه ای مثبت ایفای نقش کند و جمال صحیح به جامعه معرفی نماید.

امام خمینی (رضی الله عنه) در عبارتی زنان را از تنزل به حد یک شیء بدین گونه پرهیز می دهند: «در نظام اسلامی، زن به عنوان یک انسان می تواند مشارکت فعال با مردان در بنیان جامعه اسلامی داشته باشد، ولی نه به صورت یک شیء. نه او حق دارد خود را به چنین حدی تنزل دهد و نه مردان حق دارند که به او چنین بیندیشند»؛ (صحیفه نور، ج ۳، ص ۹۲).

جواز و حدود مشارکت اجتماعی زنان در قرآن

١- قرآن کریم بیعت با حکومت را که بارزترین مظهر فعل سیاسی در جامعه است، برای زنان می پذیرد؛ (ممتحنه: ۱۲).

۲- هجرت یکی از حرکت های اجتماعی و سیاسی است که در صدر اسلام دوبار اتفاق افتاد. زنان مسلمان در هر دو مهاجرت شرکت داشتند، این مهاجرت ها دارای ابعاد سیاسی بسیار بود از یک سو طرد و نفی نظام حاکم جامعه را نشان می داد، و از سوی دیگر ابلاغ پیام آئین جدید را به همراه داشت و از طرفی یک نوع تدبیر سیاسی بود. باری ماندگاری و پایداری مکتب نوظهور، بدین معنا که اگر مشرکان مسلمانان را در مکه نابود ساختند، پیروان آئین نو در مکانی دیگر به حمایت و حراست آن بپردازند؛ (مهریزی، ۱۳۷۷، ص ۱۰۱).

٣- سومین فعالیت اجتماعی که قرآن درباره زنان می گوید، امر به معروف و نهی از منکر است. فرمان به خوبی ها و بازداشتن از بدی ها یکی از تکالیف اجتماعی اسلامی است که هر مرد و زن بالغ بدان موظف است. در قرآن کریم یازده آیه درباره این فریضه و قانون نازل شده است. (همان، ص 104).

٤- قرآن کریم کسب و تلاش اقتصادی زنان و مردان را تأیید کرده و مالکیت آنان را بر آن مترتب ساخته است. برای مردان از آنچه کسب کرده اند بهره ای است، و برای زنان از آنچه کسب کرده اند بهره ای است»؛ (نساء: ۳۲).

5- قرآن کریم از دختران شعیب در حال انجام فعالیت اقتصادی - اجتماعی یاد می کند و حیای آنان را در حین عمل باز می گوید: ارتباط زنان و مردان به وضوح در این آیات مشاهده می شود؛ (قصص: ۲۳-۲۹). در این آیات، شبانی دختران شعیب، ارتباط و سخن گفتن با مردان، بینش اجتماعی و شناخت افراد، حیا و آزرم، به خوبی تبیین شده و مورد تأیید خداوند قرار گرفته است؛ (مهریزی، ۱۳۷۷، ص۱۰۷).

٦- داستان ملکه سبا و پادشاهی او در قرآن کریم به خوبی یاد شده و مورد نقد و ذم قرار نگرفته است. از سوی دیگر آیات قرآنی، وی را فردی اهل رأی و نظر و نیز شور و مشورت و حق طلب معرفی می کند، چرا که وقتی نامه سلیمان به او رسید با درایت به حل مشکل پرداخت و به سلیمان گروید.

۷- در مباهله که رفتاری مذهبی اجتماعی است و قرآن کریم آن را در مقابل مسیحیان نجران باز گفته، مشارکت زنان و مردان به خوبی دیده می شود؛ (آل عمران: 61).

۸- قرآن کریم تلاشهای خواهر موسی را برای رهایی وی باز گفته است. آنگاه که خواهر تو می رفت و می گفت: «آیا شما را بر کسی که عهده دار او گردد دلالت کنم»؛ (طه: 40).

۹- مشارکت زنان در جهاد در تاریخ صدر اسلام بر کسی پوشیده نیست. زنان در جبهه های نبرد به یاری رزمندگان می شتافتند. غذا می پختند و مریضان را مداوا می کردند و....

با اوصاف یاد شده برای توضیح بیشتر باید به دیدگاه اساسی در اسلام اشاره کرد؛ بر این مبنا، تنها راهی که به زن کرامت می بخشد و به سعادت او منتهی می شود، راه وحی و انبیاست. و بشر باید برای نجات از نابسامانی ها و ناهنجاری ها به وحی روی آورده و به اسلام بازگردد. آیا قرآن دیدگاه تساوی زن و مرد را در مورد آفرینش می پذیرد؟ کلام قرآن کریم این است که زن و مرد از نظر خلقت و آفرینش از یک حقیقت هستند؛ زیرا اگر چه انسان متشکل از روح و بدن است، اما آنچه حقیقت انسان را تشکیل می دهد و همواره او را به تعالی و کمال و یا به سقوط و انحطاط می کشاند، روح مجرد اوست. و از نظر خلقت، روح مجرد است و تفاوت در آن راه ندارد و از این نظر مرد یا زن بودن مطرح نیست، حقیقت مجرد روح که حقیقتی است انسانی و یکسان، به دو صورت زن و مرد تجلی نموده است و از نظر رشد و تکامل هم، چون تکامل انسان مربوط به روح است زن و مرد یکسان هستند و در رسیدن به فضایل انسانی، زن نیز می تواند همانند مرد به مراتب و قلل ارزشها صعود نماید.

پس در پیمودن راه و رسیدن به درجات معنوی فرقی بین مرد و زن نیست، زیرا که حقیقت آفرینش این دو یکی است. در اسلام راه تکامل انسان با ایمان و عمل صالح پیموده می شود و مرد و زن هر دو بی هیچ تفاوتی مکلفند؛ (احمدی، ۱۳۷۹، ص ۲۷-29)

زن مسلمان وقتی می خواهد مسئولیت اجتماعی به عهده بگیرد، باید تقوا و پاکدامنی و حفظ ارزشهای الهی اسلام را رعایت کند. لذا اسلام زن را از حقوق و فعالیتهای اجتماعی و سیاسی و غیره محروم نکرده بلکه برای این فعالیتها مقرراتی وضع نموده است که با حفظ آن قوانین، تلاش زن و مرد، ثمربخش و سازنده خواهد بود؛ (همان، ص ۲۲۰).