سماء به معنای جوّ زمین

از بعضی آیات هم، كه در واقع باید آنها را دسته سوم‌ دانست، برمی‌آید كه ظاهراً منظور از «سما» در آنها یكی از آسمان‌های هفت‌گانه نیست؛ مثلاً آنجا که می‌فرماید: أنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء... (بقره:22)؛ «آب را از آسمان نازل کرد». بعداً خواهیم گفت كه طبق استظهار و دریافت ما از آیات، آسمان‌های هفت‌گانه در دیدرس ما نیستند و بر آنچه ما می‌بینیم احاطه دارند. ازسویی می‌دانیم كه آب از هیچ کره دیگری نازل نمی‌شود و مكان نزول آن جوّ خود زمین است. پس در واقع سماء، در این دسته از آیات، به معنای سومی غیر از سماوات سبعِ مادی و آسمان عالم مجردات، به‌کار رفته است.

1. تضمین به معنای داخل کردن معنای لفظی در لفظ دیگر است؛ تا آنجا که لفظ دوم افزون بر معنای خود، معنا و ویژگی لفظ اول را نیز دارا شود. فایده تضمین این است که می‌توان با یک کلمه معنای دو کلمه را ادا کرد (ر.ک: ابن‌هشام، مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب، ج2، الباب الثامن، القاعده الثالثة، ص897).

2. البته بازگشتن آن به آسمان هم اشکالی ندارد؛ ولی در این صورت بهتر بود که ضمیر مؤنث می‌آمد. (م)

گفتنی است به نظر راغب اصفهانی «سماء» هم با ضمیر مؤنث می‌آید، چنان‌که در آیات إِذَا السَّماءُ انْشَقَّت و إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَت آمده، و هم با ضمیر مذکر، چنان‌که در آیه السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِه آمده است (ر.ک: حسین‌بن‌محمد راغب اصفهانی، ‌المفردات، ذیل ماده سماء).

3. آیات دیگری نیز در همین زمینه هست كه از آنها برمی‌آید سماء در قرآن به معنای غیرجسمانی هم آمده است؛ مانند آیات 16و17 سوره ملک.

معنای ارض

در قرآن ارجمند، هرجا که واژه «ارض» در مقابل سماء (آسمان) به‌کار رفته است، بدون هیچ شكی، منظور از آن «كره زمین» است؛ اما در برخی آیات، كلمه «ارض» به معانی دیگری هم آمده است.

یکی از آن معانی دیگر «سرزمین» و «قطعات زمین» است. ارض در این معنا به‌صورت «ارضین» جمع بسته می‌شود؛ برای نمونه قرآن درباره تبعید محاربان می‌فرماید: إِنَّمَا جَزَاء الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الأَرْضِ فَسَادًا أن یُقَتَّلُواْ... أوْ یُنْفَوْا مِنَ الأَرْض (مائده:33)؛ «سزای کسانی که با خدا و رسول او به محاربه برمی‌خیزند و در زمین فساد می‌کنند این است که کشته یا... از آن سرزمین تبعید شوند». واضح است که محارب را از سرزمین و وطنش تبعید می‌کنند، نه از كره زمین.

بااینکه «ارض» به معنای كره زمین، اسم خاص و عَلَم شخصی است، در این معنای خاص (سرزمین)، ازنظر ادبی، اسم جنس است(1) و از نظر منطقی نوع. در بعضی از زبان‌های اروپایی برای این دو معنا (کره زمین و سرزمین)، دو لفظ متفاوت به‌کار می‌رود.(2)

 یکی دیگر از معانی ارض، «عالم طبیعت» است و در برابر سماء، به معنای عالم ماورای طبیعت، به‌كار رفته است: وَلكِنَّهُ أخْلَدَ إِلَی الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْب (اعراف:176)؛ «اما او [بلعم باعورا] به زمین [جهان طبیعت] دل‌ بست و از خواهش‌های خویش پیروی كرد؛ پس مَثَل او چون سگ است». أخْلَدَ إِلَی الأَرْض

1. ر.ک: اسماعیل‌بن‌حماد جوهری، الصحاح، ماده ارض.

2. مثلاً در زبان فرانسه Laterre به معنای زمین و خاك به‌كار می‌رود؛ درحالی‌كه برای كره زمین واژه Le globe Terrestre یا notre globe را به‌كار می‌برند و به زمین زراعی Le terroir می‌گویند. در انگلیسی نیز كره زمین را Earth و زمین و سرزمین را ground و Land می‌خوانند.

یعنی به زمین دل‌بستگی پیدا كرد، و این یك امر قلبی است که تنها به یک خانه یا تكه‌ای از زمین تعلق نمی‌گیرد؛ بلكه منظور دل‌بستگی به عالم دنیاست. با این اطلاق، آسمان مادی هم در معنای ارض نهفته است.

خداوند در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ مَا لَكُمْ إِذَا قِیلَ لَكُمُ انفِرُواْ فِی سَبِیلِ اللهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْض (توبه:38) اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْض یعنی به‌طرف زمین سنگینی می‌كنید؛ همانند شیئی سنگین كه میل دارد به زمین برسد و روی زمین بیفتد. «أثّاقَلْتُمْ» كه در اصل «تثّاقَلْتُمْ» بوده است، به معنای این است كه چرا كُندی می‌كنید و به زندگی دنیا علاقه می‌ورزید و چرا نمی‌خواهید سبك‌بال از این دنیا پرواز كنید؟ چرا مانند پرنده‌ای كه سنگی به پایش بسته‌اند، نپریده روی زمین می‌افتید؟ پس در اینجا نیز ارض به معنای کره زمین نیست.

بنابراین با توجه به کاربردهای سماء و ارض، اطلاق آسمان و زمین (سماوات و ارض) در قرآن بر غیر آسمانِ دخانی (گازی) و کره زمین غلط نیست؛ بلكه صحیح است و شواهدی نیز بر صحت آن وجود دارد. بر این اساس گستره آسمان و زمین می‌تواند اعم از عالم مادی و مجرد باشد.

خلاصه درس

1. تعبیر السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَما بَیْنَهُما ناظر به عالم ماده است؛ زیرا هرجا که قرآن سماء را در مقابل ارض به‌کار برده است، مقصودش آسمان مادی است؛ البته این تعبیر، عوالم دیگر را نفی نمی‌کند.

2. سماء به معنای موجود عالی و جهت بالا هم می‌تواند باشد. ظاهراً در قرآن سماء به معنای جهت بالا نیامده است مگر به‌طور مجازی؛ زیرا فوق را جمع نمی‌بندند و جهت بالا تعدد ندارد؛ درحالی‌که سماء در بیشتر آیات قرآن به‌صورت جمع آمده است. ازسوی‌دیگر کاربردهای قرآنی سماء نشان می‌دهد که این واژه بر یک موجود و ذات عالی اطلاق شده است.

3. سماء در قرآن، هم به معنای آسمان مادی به‌کار رفته است و هم آسمان غیرمادی؛ اما هرجا سماوات در کنار ارض یا به‌صورت «سماوات سبع» و امثال آن به‌کار رفته است، مقصود آسمان مادی است. از آیات 11 و 12 سوره فصلت به‌دست می‌آید که آسمان‌های هفت‌گانه به‌صورت دخان (دود یا گاز) بوده و سپس خداوند آنها را به‌صورت هفت آسمان درآورده است.

4. در برخی آیات، مقصود از سماء، علو در مرتبه وجود و عالم فوق ماده است؛ ازجمله آیه وَفِی السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُون (ذاریات:22). برحسب ظاهر برخی آیات دیگر، هرآنچه در عالم مادی وجود دارد، از عالم فوق مادی نازل می‌شود (ن.ک: حجر:21). عالم ماده، مرتبه نازل‌تر از عالم مجردات است و هستی و رزق انسان از آن نازل می‌شود. مقصود از وجود بهشت در آسمان نیز، بودن آن در یکی از کرات نیست؛ بلکه بهشت در آسمان معنوی است که اکنون نیز موجود است و در قیامت مجسم خواهد شد. گشوده نشدن در‌های آسمان بر روی کسانی که آیات الهی را تکذیب کرده، استکبار می‌ورزند (اعراف:40) نیز از همین قبیل است. به‌همین ترتیب نزول مائده بر

حضرت عیسی(علیه السلام) و حواریون (مائده:114) نیز، از یکی از کرات آسمانی نبوده است؛ بلکه مصداقی از وَفِی السَّماءِ رِزْقُكُم بوده و از عالم فوق ماده نازل شده است. تدبیر امر عالم از آسمان، که در آیه 5 سوره سجده مطرح شده است، و بازگشت امر به خدا نیز مربوط به آسمان معنوی، یعنی همان عالم مجردی است که خزاین همه‌‌چیز در آنجاست.

5. سماء در برخی آیات دیگر، به معنای یکی از آسمان‌های هفت‌گانه یا سماء معنوی نیست؛ بلکه منظور جوّ زمین است؛ مانند آیه أنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء (بقره:22).

6. واژه «ارض» در مقابل سماء اسم خاص و علم شخصی است و در بیشتر آیات قرآن به معنای کره زمین آمده است؛ اما در برخی آیات به معنای سرزمین یا قطعات زمین هم به‌کار رفته است. ارض در این معنا به‌صورت «ارضین» جمع بسته می‌شود. این واژه در آیه 33 سوره مائده به این معنا آمده است. واژه ارض گاهی نیز به معنای «عالم طبیعت» در مقابل سماء به معنای عالم ماورای طبیعت به‌کار رفته است (مانند آیه 176 اعراف)؛ اما در برخی آیات به معنای زندگی دنیاست. تعبیر اثّاقَلْتُمْ إِلَی الأَرْض در آیه 38 سوره توبه مفید این معناست.

پرسش‌ها

1. سماء در لغت به چند معنا آمده است و کدام معنای لغوی آن در قرآن کاربرد دارد؟

2. چگونه می‌توان از ظاهر آیات 11 و 12 سوره فصلت بر مادی بودن هفت آسمان استدلال کرد؟ بیان کنید.

3. سه نمونه از آیاتی را که در آنها سماء در معنای غیرمادی به‌کار رفته بیابید و چگونگی دلالت آنها را بر این معنا بیان کنید.

4. مقصود از سماء در آیه 22 سوره بقره و مانند آن چیست؟ توضیح دهید.

5. در قرآن «ارض» در چند معنا به‌کار رفته است؟ تفاوت کاربردهای آن چیست؟

منابعی برای مطالعه بیشتر

1. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه 12 سوره فصلت (برای آسمان معنوی و مجرد).

2. شهرستانی، سیدهبة‌الدین، اسلام و هیئت، ص131ـ145.

3. عسکری، سیدمرتضی، عقاید اسلام در قرآن کریم، ج1، ص75ـ100.

4. کیاشمشکی، ابوالفضل، جهان‌شناسی در قرآن، ص241ـ245.

5. نکونام، جعفر، «معنی‌شناسی توصیفی سماوات در قرآن»، مجلة پژوهش دینی، ش9، بهار 1384.