دوم: محتواي عميق
ويژگي دوم سيره معصومين(عليهم السلام) آن است که رفتار آنان همانند گفتارشان داراي محتواي ژرف و عميق است. کلام و سيره پيامبر(صلي الله عليه و آله) به فرموده آن حضرت، «جامع کلمه هاست»(33) که مي تواند با يک سخن و رفتار کوچک، يک دنيا مطلب را بيان کند. همچنين سيره ساير معصومين(عليهم السلام) که هم پاي سيره پيامبر(صلي الله عليه و آله)هستند و ارتباط مستقيم با قرآن کريم دارند، داراي عمق و ژرفاي عميقند. شهيد مطهري در اين زمينه مي گويد: «رفتار معصومين(عليهم السلام) مثل گفتارشان داراي عمق است و نياز به تبيين دارد؛ يعني رفتار معصوم(عليهم السلام) معني و مفهوم ژرف و بلند دارد و بايد در آن تأمل کرد تا عمق رفتار آنان را فهميد. اگر سيره پيامبر(صلي الله عليه و آله) و اهل بيت(عليهم السلام) به خوبي فهميده شود و تجزيه و تحليل گردد، مي توان از کوچکترين رفتار آنان، مهم ترين قوانين اسلامي را استخراج کرد؛ چرا که يک کار کوچک ايشان به مثابه يک چراغ و يک نورافکن قوي براي انسان است تا مسافت هاي بسيار دور، نورافشاني مي کند».(34)
اگر کسي اين پرسش را مطرح کند که چگونه محتواي عميق داشتن با رفتار که صرفاً حرکات ظاهري است، قابل جمع مي باشد، پاسخ روشن است؛ زيرا مشاهده مي کنيم که با گذشت قرن ها، هنوز هم سيره امامان معصوم(عليهم السلام)نياز به تفسير و تبيين دارد و هنوز زواياي پنهان آن براي فرهيختگان و دانشمندان روشن نشده است. سيره علي بن ابي طالب(عليهم السلام) در زمان حيات رسول الله(صلي الله عليه و آله) با رفتار او پس از رحلت پيامبر(صلي الله عليه و آله)، سيره امام حسن مجتبي(عليهم السلام) که حاضر به صلح با معاويه شد و سيره امام حسين(عليه السلام) که به هيچ وجه سازش با يزيد را نپذيرفت و قيام عاشورا را رقم زد، نمونه هايي از رفتار اين بزرگان هستند که با نوشتن صدها کتاب در اين زمينه، هنوز هم ابعاد زيادي از سيره آن بزرگواران را به خوبي کشف نکرده اند و از اين جاست که مي توان به عمق و ژرفايي سيره معصومين(عليهم السلام) پي برد.
سوم: تفسير و تبيين قرآن
همان گونه که گفته شد، سيره معصومين(عليهم السلام)برخاسته از اراده خدا و مطابق با قرآن کريم است؛ از اين رو شناخت صحيح سيره آنان، به فهم قرآن کمک مي کند. به خصوص سيره پيامبر اسلام(صلي الله عليه و آله) که بسياري از اسباب و شأن نزول هاي آيات قرآن را تشکيل مي دهد و درک معناي واقعي آنان قرآن را آسان مي گرداند. به عنوان نمونه، زماني که آيه وجوب نماز، (واقم الصلاه لذکري)؛(35) و نماز را براي ياد من به پادار، نازل شد، مردم شيوه ي نماز خواندن را نمي دانستند. پيامبر(صلي الله عليه و آله) فرمود: «صلوا کما رأيتموني اُصلي؛(36) اين گونه که من نماز مي گذارم، نماز به جاي آوريد».
هم چنين سيره امام علي(عليه السلام) در برخي موارد، شأن نزول آيات قرآن را بازگو مي کند؛ چنان که مفسران گفته اند شأن نزول آيه (و من الناس من يشري نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رءوف بالعباد)؛(37) رفتار علي(عليه السلام) در «ليله المبيت» بوده است که در بستر پيامبر(صلي الله عليه و آله) خوابيد».(38) مفسران عقيده دارند که برخي از آيات سوره «انسان»(39) درباره نذر علي(عليه السلام) و فاطمه (عليهاالسلام) است که طعام خود را سه روز پشت سرهم به هنگام افطار، به مسکين و يتيم و اسير بخشيدند.(40) بنابراين، سيره و رفتار معصومين(عليهم السلام) مفسر و بيانگر قرآن کريم است و با شناخت آن مي توان به حقيقت مفاهيم قرآن بهتر پي برد و معناي واقعي کلام خداوند را فهميد.
چهارم: ارائه ارزش هاي اسلامي
سيره معصومين(عليهم السلام)در واقع تجسم عملي ارزش هاي اسلامي و کاربست آن در عمل و رفتار فردي و اجتماعي است. عملکرد پيامبر(صلي الله عليه و آله)و اهل بيت(عليهم السلام)تجلي دستورات و احکام اسلام است که در قالب عمل و رفتار عيني در معرض ديد علاقه مندان به ارزش هاي ديني قرار گرفته است. آن چه در باب خصوصيات سيره آن بزرگواران ذکرشد، اين مطلب را به اثبات مي رساند که گفتار و رفتار آنان، تبلور عيني معارف اسلامي است که در قرآن کريم وجود دارند. اگر انسان به رفتار آن اولياي الهي توجه کند، افزون بر شناخت ارزش ها، نحوه عملياتي کردن آنها را نيز به دست خواهد آورد؛ چرا که معصومين(عليهم السلام) بر تربيت عملي، بيش از تربيت زباني تأکيد داشتند و همواره مردم را با رفتارشان به خوبي ها دعوت مي کردند. امام صادق(عليهم السلام) به ديگران توصيه مي کردند؛ «کونوا دعاه الناس بأعمالکم ولا تکونوا دعاه بالسنتکم؛(41) با کردار و رفتارتان مردم را به حق دعوت کنيد؛ نه فقط با زبانتان».
بنابراين، گذشته از قرآن و احاديث اسلامي که منبع اصلي معارف ديني هستند، سيره عملي معصومين(عليهم السلام) نيز بيانگر ارزش هاي اسلام در تمام زمينه هاست. رفتار آنها در حوزه هاي مختلف زندگي و برخورد آنان با ديگران در محيط خانواده و جامعه با تک تک افراد، هم بايدهاي اسلام و هم چگونگي عمل به آن بايدها را نشان مي دهد. از اين روي، مي توان يکي از ويژگي هاي سيره پيامبر(صلي الله عليه و آله) و اهل بيت(عليهم السلام) را ارائه ارزش هاي اسلامي دانست. رفتار آنها چيزي جز عمل به ارزش هاي اسلامي نبوده است.
پنجم: جامعيت و شمول
از ويژگي هاي مهم سيره معصومين(عليهم السلام)جامعيت و فراگيري دامنه آن است. سيره پيامبر(صلي الله عليه و آله) و اهل بيت(عليهم السلام) همه ي شئون زندگي فردي و اجتماعي انسان را پوشش مي دهد و هيچ گوشه اي از زواياي حيات آدمي، بيرون از دامنه سيره قرار نمي گيرد. جامعيت، غير از عميق بودن است؛ زيرا عمق، وصف عمودي و جامعيت، صفتي پنهاني است که گستره سيره را نشان مي دهد. بر اساس اين ويژگي، ابعاد مختلف زندگي انسان اعم از بعد ديني، اخلاقي، تربيتي، اجتماعي، اقتصادي و امثال آن، مشمول سيره است و در هر زمينه مي توان شواهدي از سيره اخلاقي و تربيتي آن بزرگواران به دست آورد و به علاقمندان عرضه داشت. امام علي(عليه السلام) در اين باره مي فرمايد: «لقد کان في رسول الله(صلي الله عليه و آله) کاف لک في الاسوه و دليل للک علي ذم الدنيا و عيبها و کثره مخازيها و مساويها؛(42) براي تو کافي است که راه و رسم زندگي پيامبر اسلام(صلي الله عليه و آله) را اطاعت نمايي تا راهنماي خوبي در شناخت بدي ها و عيب هاي دنيا و رسوايي ها و زشتي هاي آن براي تو باشد».
علي(عليه السلام) در اين گفتار، شخص پيامبر(صلي الله عليه و آله)را به عنوان الگوي جامع زندگي معرفي کرده و تأسي به سيره آن حضرت را در شناخت بدي ها و خوبي هاي دنيا و همه ي شئونات زندگي کافي دانسته است؛ يعني وجود رسول الله(صلي الله عليه وآله) براي آموختن ارزش هاي ديني و انساني کافي است و نياز به الگوهاي ديگر ندارد. شخصيت رسول خدا(صلي الله عليه و آله) يک الگوي هميشه زنده و جاويد است که در طول تاريخ، يگانه رهبر و پيشواي همه ي بشريت، به ويژه مسلمانان بوده و هست و اکنون نيز به عنوان يک سرمشق ماندگار و اسوه حسنه، فراتر از محدوديت هاي زمان و مکان مي درخشد. شخصيت آن بزرگوار، منحصر به زمان خاصي نبوده و نيست، بلکه يک حقيقت فرازمان و جاوداني است که براي هر نسلي مطابق با واقعيت هاي زندگي آنان، تبلور پيدا مي کند. سيره پيامبر(صلي الله عليه وآله) به اقيانوس بي کراني مي ماند که مملو از خوبي ها و فضايل انساني است و هر کس مي تواند به اندازه استعداد و توان خود، از آن منبع جوشان کمالات الهي توشه اي برگيرد. اهل بيت(عليهم السلام) نيز مانند آن حضرت، شعاع وجودي شان به قدري گسترده و فراگير است که در ظرف زمان و مکان نمي گنجد و براي همه ي بشريت، الگوهايي شايسته و نيکو هستند.
هرچند خصوصيات ياد شده درباره ي ويژگي هاي معصومين(عليهم السلام)، اختصاص به سيره اخلاقي و تربيتي آن بزرگواران ندارد و سيره آنان در همه ي زمينه ها از چنين ويژگي هايي برخوردار است، ولي احراز اين خصيصه ها در رفتار پيامبر(صلي الله عليه و آله)و اهل بيت(عليهم السلام) به لحاظ اخلاقي و تربيتي ارزش خاصي دارد. خصوصياتي مانند منشاء الهي داشتن و مبين قرآن بودن، نقش الگويي معصومين(عليهم السلام) را بيش از پيش برجسته مي سازد. ترکيب اين ويژگي ها با صفات شخصيتي آن بزرگواران نظير عصمت، طهارت ذاتي و علم بي پايان نيز به نقش اخلاقي و تربيتي ايشان مي افزايد و آنان را به عنوان اسوه هاي جامع الهي به جامعه بشري معرفي مي کند.

ج) انواع سيره

سيره داراي انواع و اقسامي است که هر کدام در زمينه ي خاصي به کار مي رود و در حوزه کاربرد خود، معتبر و تأثيرگذار است. در اين جا براي آشنايي مخاطبان، به انواع سيره به نحو مطلق، يعني «سيره بما هي سيره» اشاره مي شود، بدون آن که تقسيم و حصر عقلي مد نظر باشد و يا همه ي اقسام مورد اشاره، محور بحث باشند. البته شايد بعضي انواع سيره که در ذيل ذکر مي شوند، در اين نوشتار مورد نياز نباشند و يا ميان آنها تداخل وجود داشته باشد، ولي هدف، آشناسازي دانش پژوهان با گونه هاي مختلف سيره است.