قرآن در کلام رهبری – سوره نساء آیه 32

منبع : پایگاه حوزه نت

متن آیه:

وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکمْ عَلی بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمَّا اکتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکلِّ شَی ءٍ عَلیماً

ترجمه:

و آنچه را خدا به سبب آن، برخی از شما را بر برخی [دیگر]، برتری داده، آرزو مَکنید. برای مردان از آنچه کسب کرده اند، بهره ای است. و برای زنان [نیز] از آنچه کسب کرده اند، بهره ای است؛ و خدا را از (ناحیه بخشش و) فضلش درخواست کنید، که خدا به هر چیزی داناست.

موضوع:

خدا را با توجه بخوانید تا اجابتان کند!

کلام رهبر1:

مفاهیم و معارفی که در صحیفه سجّادیه است، به قدری زیباست که! انسان گاهی اوقات حیرت می کند این چه ذهنی است، چه مغزی است که اینها را توانسته است کنار هم بنشاند و چنین تعبیراتی را درست کند! لذا من توصیه می کنم که ارتباطات بچه ها با خدا، ارتباطاتِ با توجّه و با حالی باشد؛ بخصوص نمازها را با حال بخوانند. دعا که می خوانند، با حال و با توجّه بخوانند و بدانند با چه وجودی حرف می زنند و چه می خواهند و بدانند این خواست، پاسخ دارد.

در قرآن، به ما گفته شده است: «ادعونی استجب لکم»؛ مرا بخوانید تا به شما پاسخ دهم. یک جا دارد: «واسئلوا اللَّه من فضله»؛ از فضل خدا طلب کنید و بخواهید. اینها وعده های الهی است و وعده های الهی، صادقترین وعده هاست و حتماً چنانچه از خدا بخواهید، خدا به شما پاسخ خواهد داد. اگر اُنس پیدا کنید، خواهید دید که خیلی از پاسخها همانی است که در همان لحظه به شما داده می شود؛ یعنی آدم نباید خیال کند که پاسخ دعا حتماً همان پولی است که از خدا خواسته است و باید برسد! گاهی اوقات پاسخ، همانی است که در آن لحظه به شما می دهند. آن چنان نورانیتّی در دل شما به وجود می آید که می بینید اصلاً پاسختان را همان ساعت گرفته اید. آن حالتی را که انسان در دعا پیدا می کند، گاهی احساس می کند که دیگر غیر از آن، هیچ چیز نمی خواهد. وقتی یاد پروردگار در دل انسان، زنده باشد، این گونه است.

موضوع:

برآورده شدن حاجت، از دست آوردهای دعا

کلام رهبر2:

یکی از دستاوردهای دعا این است که حاجاتی که انسان دارد، از خدای متعال می خواهد و خدا آن حاجات را برآورده می کند. البته همه ی خواص دعا این نیست؛ این هم یکی در کنار بقیه ی دستاوردهای دعاست. فرمود: «اسألوا اللَّه من فضله»؛ از خدای متعال بخواهید و نیازهای خودتان را از او بطلبید. در دعای ابوحمزه ی ثمالی از قول امام سجاد (علیه السّلام) این طور عرض می شود: «و لیس من صفاتک یا سیّدی أن تأمر بالسّؤال و تمنع العطیّة و انت المنّان بالعطیّات علی اهل مملکتک»؛ تو به بندگانِ خودت دستور بدهی که از تو بخواهند، اما بنا داشته باشی که خواسته ی آنها را عملی نکنی؛ این امکان ندارد. وقتی خدای متعال به من و شما امر می کند که از او بخواهیم و طلب کنیم، معنایش این است که خدای متعال تصمیم دارد که آنچه را می خواهیم، به ما بدهد. لذا در روایت است که: «ما کان اللَّه لیفتح لعبد الدّعاء فیغلق عنه باب الأجابة واللَّه اکرم من ذلک»؛ خدای متعال کریم تر از آن است که باب دعا را باز کند، اما باب اجابت را ببندد.

موضوع:

استجابت دعا، وعده قطعی الهی

کلام رهبر3:

امروز در خطبه ی اوّل می خواهم صحبت کوتاهی درباب وعده ی الهی در استجابت دعا عرض کنم. یکی از وظایف ما در ماه رمضان، دعا کردن است. دعا انسان را به خدا نزدیک می کند؛ معارف را در دل انسان ماندگار و مؤثّر می کند؛ ایمان را قوی می کند؛ علاوه بر این که مضمون دعا - که خواستن از خداست - ان شاءاللَّه مستجاب می شود و خواسته ی انسان برآورده می گردد؛ یعنی دعا از چند سو دارای برکات بزرگ است. لذاست که در قرآن کریم، بارها در باب دعا و دعایی که بندگان صالح خدا کرده اند، سخن گفته شده است. همه اینها برای آن است که به ما درس داده شود. انبیای الهی در مواقع سختی دعا می کردند و از خدای متعال کمک می خواستند: «فدعا ربه انّی مغلوب فانتصر» که از قول حضرت نوح علیه السّلام نقل شده است. یا از قول حضرت موسی علیه السّلام نقل شده است: «فدعا ربه ان هؤلاء قوم مجرمون». موسی به خدا شکایت کرد و به او پناه برد.

خدای متعال در چند آیه از آیات قرآن وعده کرده است که دعا را مستجاب خواهد کرد. یکی از آیات، همین آیه ی مبارکه ی «و قال ربّکم ادعونی استجب لکم» است؛ یعنی پروردگار شما فرموده است که مرا دعا کنید، تا استجابت کنم. ممکن است استجابت به معنای برآورده شدنِ صددرصد آن خواسته هم نباشد. گاهی ممکن است قوانین خلقت، اقتضای این را نکند که خدا آن حاجت را حتماً برآورده کند. در مواردی قوانینی وجود دارد که آن خواسته برآورده شدنی نیست، یا به زودی برآورده شدنی نیست.

در غیر این موارد، قاعدتاً خدای متعال پاسخش این است که خواسته ی شما را برآورده می کند؛ همچنان که در دعای شریف ابی حمزه ی ثمالی- که در سحرهای ماه رمضان خوانده می شود - به همین معنا اشاره می کند. در قرآن فرموده است: «و سئلوا اللَّه من فضله ان اللَّه کان بکلّ شی ءٍ علیما»؛ اگرچه خدا عالم است و نیازهای شما را می داند، اما شما از خدا بخواهید و به خدا عرض کنید. این آیه را در دعا ذکر می کند. البته در دعای شریف: «ان اللَّه کان بکلّ شی ءٍ رحیما» دارد؛ اما در قرآن «کان بکلّ شی ءٍ علیما» است.

بعد می فرماید: «و لیس من صفاتک یا سیدی ان تأمر بالسؤال و تمنع العطیّه». امام سجاد علیه السّلام عرض می کند: پروردگارا! عادت تو این نیست که مردم را به خواستن امر کنی؛ اما آنچه که آنها خواستند به آنها ندهی. یعنی معنای کرم الهی و رحمت الهی و قدرت محیطه ی الهی این است که اگر می گوید بخواهید، اراده فرموده است که آن خواسته را اجابت کند.

این همان وعده ی الهی است که در همین آیه ای که در اوّل خطبه تلاوت کردم، صریح این معنا را بیان می کند: «و اذا سألک عبادی عنّی فانّی قریبٌ اجیب دعوة الدّاع اذا دعان»؛ هرگاه بندگان من درباره ی من از تو سؤال کنند که کجاست، بگو ای پیامبر، من نزدیکم و پاسخ می گویم و دعوت و خواسته ی آن کسی را که از من می خواهد و مرا می خواند، اجابت می کنم. هر کس خدا را بخواند، پاسخی در مقابلش هست: «لکلّ مسألة منک سمع حاضر و جواب عتید»؛ هر سؤالی از خدا، هر خواسته ای از خدا، یک پاسخ قطعی در مقابل دارد. این خیلی مهمّ است و باید بندگان مؤمن خدا آن را خیلی قدر بدانند. حالا کسی که ایمان ندارد، طبیعی است که از این موقعیت - مثل خیلی از موقعیتهای دیگر - استفاده نمی کند. این وعده ی قطعی الهی است؛ یعنی خدای متعال هر خواسته ای را جواب خواهد داد.

موضوع:

برطرف شدن مشکلات و نیازها با درخواست از خداوند

کلام رهبر4:

بشر، سر تا پا نیاز است. رفع این مشکلات و تأمین این نیازها را از چه کسی باید بخواهیم؟ از خدای متعال که او حاجات ما را می داند. «و اسئلوا اللَّه من فضله ان اللَّه کان بکلّ شی ءٍ علیما.» خدا می داند شما چه می خواهید، چه لازم دارید و چه چیز از او می طلبید و سؤال می کنید. پس، از خدا بخواهید. در جای دیگر، می فرماید: «و قال ربّکم: ادعونی استجب لکم.» پروردگار شما فرموده است: «دعا کنید مرا» یعنی «بخوانید مرا؛ من به شما جواب می دهم.» البته این جواب دادن، به معنای برآمدنِ حاجت نیست. می گوید: «جواب می دهم و لبیّک می گویم»؛ استجب لکم. اما این استجابت الهی، در بسیاری از موارد با دادنِ حاجت و آن چیزِ مورد درخواست شما همراه است. پس، این مطلب اوّل که انسان نیازهایی دارد، و رفع این نیازها را، باید از خدا بخواهد. باید درِ خانه ی خدا رفت، تا از تضرّع پیش دیگران، بی نیاز شد.

تفسیر:

شأن نزول:

داستان نزول آیه ی فوق دو گونه حکایت شده است:اول آن که یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله به نام «ام سَلَمه» به ایشان عرض کرد، چرا مردان به جهاد می روند و زنان جهاد نمی کنند؟ و چرا برای ما نصف میراث آنها مقرر شده است؟ ای کاش ما هم مرد بودیم و همانند آنان به جهاد می رفتیم و موقعیت اجتماعی مردان را داشتیم.

و دوم آن که، گروهی از مردان مسلمان، پس از نزول آیه ی ارث که سهم مردان را دو برابر زنان تعیین کرد، گفتند: ای کاش اجر و پاداش معنوی ما نیز نسبت به زنان چنین بود و برخی از زنان نیز گفتند: ای کاش مجازات های ما نیز نصف مجازات مردان بود، همان گونه که سهم ارث ما نیمی از ارث آنان است.

این آیه فرو فرستاده شد و به این افراد پاسخ داد که تفاوت هایی واقعی و طبیعی بین زن و مرد وجود دارد، که بر اساس حکمت و عدالت الهی بنیان گذاشته شده است و پایه ی نظام اجتماعی شماست؛ بنابراین، آرزوی تغییر آنها را نکنید.

نکته ها و اشاره ها:

1. تفاوت های زن و مرد و اختلافاتی که بین انسان ها دیده می شود، چند قسم است:

الف) برخی تفاوت ها، نوعی تبعیض است که معلول اختلافات طبقاتی، استعمار و استثمار و ستم های اجتماعی انسان ها به هم دیگر است. اسلام این گونه اختلافات ساختگی و بدون دلیل را صحیح نمی داند و با آن مبارزه می کند.

ب) اختلافات طبیعی انسان ها از نظر قد، وزن و استعداد که لازمه ی آفرینش انسان است؛ یعنی اگر جامعه بخواهد تکامل یابد، باید استعدادها، ظرفیت ها و علاقه ها متفاوت باشد، تا همه ی شغل ها به کار افتد و انسان پیشرفت کند؛ یعنی انسان ها مثل اعضای یک پیکرند که هر عضو و سلول آن هم دیگر را تکمیل و یاری می کنند.

و اگر انسان ها مثل محصول یک کارخانه، همه یکسان باشند، پیشرفت آنها متوقف می شود؛ برای مثال، اگر همه ی انسان ها مرد باشند، به زودی نسل بشر منقرض می شود.پس این تفاوت ها مقتضای حکمت و فرزانگی خداست و در آنها عدالت رعایت شده است؛ یعنی هر چیزی سر جای خود قرار گرفته است.

آن که هفت اقلیم عالم را نهاد

هر کسی را هر چه لایق بود داد

گر توانا بینی ار کوتاه دست

هر که را بینی چنان باید که هست

(سعدی)

ج) برخی اختلافات حقوقی (مثل مقدار ارث) بین انسان ها وجود دارد که در ذیل آیات قبل به اسرار آنها اشاره شد و فقط یاد آور می شویم که اگر چه ارث مردان دو برابر زنان است اما با توجه به این که هزینه ی زندگی و مَهر زنان به عهده ی مردان است، در حقیقت سهم زنان دو برابر می شود.

2. توجه به این نکته لازم است که نه عدالت همیشه به معنای تساوی است و نه تفاوت بین افراد همیشه به معنای تبعیض؛ برخی از تفاوت ها در نظام هستی و، به ویژه بین زن و مرد، لازمه ی نظام اجتماعی بشر است.

3. تفاوت های زن و مرد در زمینه های یاد شده، بار ارزشی ندارد؛ یعنی زن بودن یا مرد بودن و قد و وزن و. .. باعث برتری کسی نزد خدا نمی شود؛ چون گوهر اساسی انسانیت در همه ی افراد وجود دارد، بلکه ارزش واقعی افراد به ایمان، علم و تقواست که امکان فراهم آوردن آنها برای زن و مرد، یکسان وجود دارد.

4. عبارت: «از فضل الهی درخواست کنید.»، به معنای کنار گذاشتن اسباب مادی نیست بلکه انسان باید فضل و رحمت خدا را در لابه لای اسبابی که مقرر داشته است، جست وجو کند. از این روست که در آیه، کسب و تلاش در کنار دعا و درخواست فضل الهی آمده است.

5. در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده:کسی از شما نگوید «ای کاش مال و نعمت و همسر زیبای دیگری از آن من بود.»، که این حسادت است، بلکه جایز است که بگوید «خدایا مثل آنها را به من عطا کن».تذکر: این نوع آرزو و درخواست را غِبطه می نامند که در مقابل حسد قرار دارد.

6. در حدیثی از امام باقر علیه السلام حکایت شده که

خدا برای هر کس رزقی حلال قرار داده است که در حال عافیت و سلامت به او می رسد.و از طرف دیگر، به هر کس رزقی حرام عرضه می شود که اگر از آن استفاده کند از مقدار رزق حلال او کاسته می شود و غیر از این دو رزق، بخشش زیاد خداست که در آیه ی فوق فرمود «از فضل الهی درخواست کنید». و همین مضمون از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز حکایت شده است.

آموزه ها و پیام ها:

1. به جای این که چشم به نعمت دیگران داشته باشید، از خدا بخواهید.

2. حسودانه، آرزوی نعمت های دیگران را نداشته باشید، بلکه (به داده های الهی راضی باشید، و در پی کسب و تلاش بروید و) از خدا بخواهید.

3. هر زن و مردی از نظام هستی سهمی دارند (پس در پی سهم خویش باشید نه سهم دیگران).

4. خدا شما را تحت نظر دارد (پس مراقب کردار خود باشید).

منبع: تفسیر قرآن مهر، ج 4، ص: 112