روز یازدهم اردیبهشت مصادف با یکم ماه می میلادی، به‌نام روز جهانی کار و کارگر نام‌گذاری شده است و از پنجم تا یازدهم به‌نام هفته کار و کارگر، اهمیت کار و کارگر بر کسی پوشیده نیست لذا ما بر آن شدیم در رابطه با اهمیت این مقوله از دیدگاه اسلام، قرآن و ائمه‌ معصوم(ع) مباحثی را بیان کنیم.

یکی از اقشار محترم جامعه مسلمین، کارگران هستند. اگر کارگران نبودند خانه‌ای ساخته نمی‌شد، جاده‌ای درست نمی‌شد. ماشین و لوازم منازل تولید نمی‌شد. ما از امکاناتی چون آب، برق، تلفن، گاز و غذا و امثال آن بی‌بهره بودیم لذا چرخ جامعه را کارگران می‌چرخانند.

کار و تلاش آن‌قدر از نظر اسلام و یا هر آئین دیگری مهم تلقی می‌شود که از همان ابتدا تلاش می‌شود، اهمیت این مقوله به کودکان و نوجوانان گوشزد شود تا آن‌ها بدانند روزی فرا خواهد رسید که باید برای خود کار و شغلی داشته که در قبال آن امرار معاش کنند.

وقتی کتاب‌های فارسی دوران ابتدایی خود را در ذهن مرور می‌کنیم شاید کمتر کسی باشد که با شعر ملک‌الشعرای بهار با عنوان «برو کار می‌کن، مگو چیست کار» آشنا نباشد این شعر با الفاظی ساده کار را برای ما به‌عنوان یک سرمایه جاودانی معرفی کرده است.

در این شعر گفت‌وگوی لحظات مرگ یک دهقان دانا با فرزندانش بیان شده که به آن‌ها خبر می‌دهد گنجی در مزرعه‌شان نهفته است که آن‌ها باید با زیر و رو کردن یا همان شخم زدن زمین آن گنج را پیدا کنند.
از زبان دهقان دانا در این شعر آمده است که «من آن را ندانستم اندر کجاست/پژوهیدن و یافتن با شماست/چو شد مهر مه، کشتگه برکنید همه جای آن زیر و بالا کنید/نمانید ناکنده جایی ز باغ / بگیرید از آن گنج هر جا سراغ».

در ادامه این شعر به وقایعی که بعد از مرگ دهقان دانا و عمل کردن فرزندان به وصیت پدر مطرح می‌شود« پدر مُرد و پوران به امید گنج/ به کاویدن دشت بردند رنج/به گاوآهن و بیل کندند زود/هم این‌جا، هم آن‌جا و هرجا که بود».

در این شعر اگر چه به‌ظاهر زحمت پسران دهقان دانا برای یافت گنج بی‌ثمر است اما آن‌ها به گنجی دست می‌یابند که حاصل تلاش و کوشش خودشان است و این همان گنج واقعی است که پدر بشارت داده بود «قضا را در آن سال از آن خوب شخم/ ز هر تخم برخاست هفتاد تخم/نشد گنج پیدا ولی رنجشان/چنان چون پدر گفت، شد گنجشان».

بوسیدن دست کارگر

پیامبر اسلام(ص) دست کارگر را می‌بوسید و فرموده‌اند: «کسی‌ که برای امرار معاش خانواده‌اش تلاش کند، مانند مجاهد فی سبیل‌الله است». به‌دنبال کار رفتن و لقمه حلال درآوردن بر هر مسلمانی واجب است و این تلاش از بهترین عبادات است که ثواب رزمنده مسلمان را دارد و در حدیثی از پیامبر عرق کارگر همانند خون شهید ارزشمند است.

مردی با نگرانی به امام صادق(ع) عرض کرد: به خدا قسم ما سخت گرفتار دنیا شده‌ایم و دوست داریم که بر مال و ذخایر آن دست یابیم. وضع ما چگونه خواهد بود؟ حضرت از او سؤال کرد: دوست داری با مال دنیا چه کنی و درآمدت را در چه راهی صرف نمایی؟ جواب داد: قسمتی در بهبود زندگی خود و عائله‌ام صرف نمایم. صله رحم کنم و به بستگان تهی‌دستم کمک نمایم. در راه خدا به فقرا مستمندان بدهم و به سفر عبادی حج و عمره بروم. حضرت فرمود: نگران نباش کار تو دنیاطلبی مذموم نیست، بلکه این کار خود آخرت‌طلبی است.(وسائل‌الشیعه)

کار در سیره پیامبران

حسن بن‌علی بن‌حمزه از پدرش نقل می‌کند که: ابوالحسن موسی بن‌جعفر را دیدم که در زمینی که داشت کار می‌کرد و پاهایش عرق کرده بود. به او عرض کردم: فدایت شوم، کجا هستند مردانی‌که به شما کمک کنند؟ فرمود: ای علی، کسی بهتر از من و پدرم بود، که با دست خود کار می‌کرد. عرض کردم: چه کسی بود؟ فرمود: رسول خدا(ص) و امیرالمومنین و پدرانم، همه آنان با دستشان کار می‌کردند. کار سیرت پیامبران و مرسلین و اوصیاء و نیکوکاران بوده است.(وسائل الشیعه ج۱۷.ص۳۹)

عمرو شیبانی می‌گوید: امام صادق(ع) را دیدم در حالی‌که وسیله صاف کننده زمین به دست و لنگ ضخیمی به کمر، در باغی که داشت، کار می‌کرد و عرق از پشتش می‌ریخت، عرض کردم فدایت شوم، این وسیله را به من بدهید تا کار شما را انجام دهم به من فرمود: من دوست دارم مرد در گرمای آفتاب در تحصیل معاش، به مشقت بیافتد.

ابوبصیر می‌گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: من دوست دارم کار کنم و عرق بریزم با این‌که به کار کردن نیازی ندارم! تا خدا مرا در حال به دست آوردن رزق حلال ببیند.(وسایل‌الشیعه ج۱۷ ص ۳۹)

رسیدن به اهداف از طریق سعی و تلاش

کار، هم سرمایه و گنج است و هم وسیله‌ای برای رسیدن به سرمایه و گنج، اگر کار کردن نباشد، هیچ رشد و پیشرفت در زندگی حاصل نمی‌شود، کار هم بر جسم و روح انسان تأثیر می‌گذارد و هم در رشد و تعالی زندگی فردی و اجتماعی نقش دارد، کار، سبب فعلیت پیدا کردن نیرو و قوای بدن است هرکس کار می‌کند نیروی بدنی‌اش افزون‌تر می‌شود، هم‌چنان که نشاط و شادابی روحی پیدا می‌کند، کار و تلاش است که سبب تولید بیشتر می‌شود.

طبق آیات قرآن‌کریم رسیدن انسان به اهدافش فقط از طریق سعی و تلاش میسر می‌باشد. یعنی عامل اصلی سعادت، سعی و تلاش است. چه در ابعاد مادی و اقتصادی و چه در ابعاد معنوی. این حقیقت در بسیاری از آیات قرآن‌کریم منعکس است. و در بسیاری از آیات، بعد از ذکر ایمان، روی عمل صالح تکیه می‌کند.

لزوم کار و تلاش

آیات قرآن مجید درباره لزوم کار و کوشش و تقلا در این زندگانی برای تحصیل مقاصد قانونی، به قدری فراوان و صریح است که جای هیچ‌گونه تردیدی برای ضرورت کار و تکاپو نمی‌گذارد.
با مشاهده آیات قرآنی و ائمه معصومین و بیانات بزر‌ترین حکما و عرفای اسلام در لزوم کار و کوشش مفید در این زندگی، می‌فهمیم که سعادت انسان در سعی و تلاش و مجاهدت است.

سیره عملی رهبران اسلام، تشویق تلاش‌گران و تذکر به افراد بیکار و تنبل بوده است.پیشوای عالی‌قدر اسلام، برای آن‌که مسلمین را به کار و کوشش و به سعی و عمل تشویق کند و آنان را از تنبلی و بیکاری برحذر دارد، عملاً افراد زحمت‌کش و کارگر را مورد مهر و عنایت مخصوص خود قرار می‌داد و به صور مختلف تشویقشان می‌کرد. برعکس با بیکاران به تلخی و سختی برخورد می‌نمود و مراتب نارضایتی خود را صریحاً اظهار می‌فرمود.

انس‌ بن‌مالک گفت: موقعی که رسول‌اکرم از جنگ تبوک مراجعت می‌کرد، سعد انصاری به استقبال آمد حضرت با او مصافحه کرد. حضرت دست سعد را زبر و خشن دید. فرمود چه صدمه و آسیبی به دستت رسیده است؟ عرض کرد: یا رسول‌الله، من با طناب و بیل کار می‌کنم و درآمدم را خرج معاش خانواده‎ام می‌نمایم. رسول‌اکرم دست او را بوسید و فرمود: این دستی است که آتش با آن تماس پیدا نمی‌کند.

روایت شده: رسم پیامبر اکرم(ص) این بوده که وقتی با مردی برخورد می‌کرد که نیرو و قوتش مایه شگفتی آن حضرت می‌شد، سؤال کرد: آیا حرفه‌ای دارد و به کاری مشغول است اگر جواب منفی بود، می‌فرمود: از چشم من اقتاد.(مستدرک.ج ۱۳ ص۱۱)

پیغمبر اسلام از نظر معنوی فرستاده خداوند سبحان و رهبر روحانی جامعه و از نظر ظاهری رئیس کشور و شخص اول مملکت بود. وقتی در حضور مردم دست سعد انصاری را به احترام سعی و عملش می‌بوسد، در واقع بالاترین مراتب احترام و تشویق را نسبت به کار و کارگر معمول داشته است و موقعی‌که درباره فرد بیکار می‌فرماید: از چشم من افتاد، نافذترین سخن را درباره نارضایتی و اعتراض خود نسبت به بیکاری و بیکار ادا فرموده است.

مذمت بیکاری و تنبلی

امام موسی بن جعفر فرمود: خداوند سبحان بنده پرخواب را مبغوض می‌شمرد، خداوند سبحان انسان بیکار را دشمن می‌دارد.(وسائل‌الشیعه، کتاب تجارت) آری! تنبلی و کسل بودن مورد مذمت اسلام است امیرالمؤمنین(ع) فرمود: وقتی که اشیاء با هم ازدواج کردند تنبلی با ناتوانی ازدواج کرد و نتیجه آن فقر شد.

متأسفانه عده‌ای از افراد به‌جای تلاش و کار و تهیه لقمه حلال، به‌خاطر تنبلی و به‌دنبال تهیه پول راحت هستند لذا یا به‌دنبال قاچاق می‌روند یا از راه‌های کلاه‌برداری و کلاشی و امثال آن پول درآورده که معمولاً زندگی راحتی ندارند. عده‌ای معتاد می‌شوند. عده‌ای به‌خاطر کارهای خلاف به زندان می‌افتند و عده‌ای دیگر زن و بچه خود را رها کرده و آن‌ها را به امان خدا می‌گذارند.

حل مشکل مالی به‌وسیله کار و تلاش

در زمان پیامبراعظم(ص) شخصی مشکل مالی سختی پیدا کرد. نزد حضرت آمد تا کمک مالی بگیرد؛ اما هنوز سخنی نگفته بود که پیامبر فرمود: هر که از ما کمک بخواهد به او می‌بخشیم ولی اگر از خدا بخواهد خدا او را بی‌نیاز می‌کند.

این مسئله چند بار تکرار شد تا این‌که مرد تبری از همسایه قرض کرد و به صحرا رفت و هیزم جمع نمود و فروخت و پولی به دست آورد. روز بعد بیشتر کار کرد و پول بیشتری به دست آورد و با تلاش زیاد کم کم وضعش خوب شد و مشکلش برطرف شد. روزی با همسرش نزد پیامبر(ص) آمد و داستانش را گفت. پیامبر فرمود: نگفتم هر که از ما بخواهد به او می‌بخشیم ولی اگر از خدا بخواهدخدا او را بی‌نیاز می‌کند.

لزوم پرهیز از افراط در کار کردن/ هدف از خلقت انسان عبادت و معرفت است

بعضی از کارگران در کار کردن افراط می‌کنند به‌طوری‌که نه به خانواده می‌رسند و نه به امور دینی خود. سال‌ها می‌گذزذ و یک‌بار در نماز جمعه شرکت نمی‌کنند. اصلاً نمی‌دانند امام جمعه شهرشان کیست؟ در مساجد شهر نماز نمی‌خوانند و گاهی در خانه هم نماز نمی‌خوانند. این‌ها هم راه اشتباه طی می‌کنند. و اگر با این حال بمیرند در پیشگاه الهی مؤاخذه خواهند شد. زیرا هدف از خلقت انسان، کار کردن نیست. بلکه هدف عبادت و معرفت است و کار و ازدواج و خانه و لذات مشروع ابزار رسیدن به این هدف هستند.

ما شاهد هستیم که بعضی از افراد هدف خود را گم کرده‌اند و ابزارها را هدف خود قرار داده‌اند. دنیا وسیله آخرت است ولی این‌ها دنیا را هدف خود می‌دانند و از آخرت غفلت کرده‌اند.

باید به فرمایش امام علی(ع) شبانه‌روز را سه قسمت کرد. یک قسمت کار و تاش. یک قسمت هم استراحت و یک قسمت هم برای عبادت و بندگی. عمر انسان بزرگ‌ترین سرمایه انسان است که باید از آن بزرگ‌ترین استفاده را بنماید و در قیامت از مهم‌ترین سؤالاتی که از هر انسانی می‌کنند این سؤال است که عمرت و جوانیت را در چه راهی گذراندی؟. گفته‌اند انسان‌های عادی فقط از بیست درصد استعدادهای خود استفاده می‌کنند و اگر از سی درصد آن استفاده نمایند نابغه خواهند شد.

کار از نگاه قرآن

در فرهنگ اسلامی، کار و کوشش و پرهیز از بطالت، سستی و تنبلی به‌عنوان یک اصل مهم برای رسیدن به سعادت و خوشبختی در زندگی دنیا و آخرت است.

خداوند متعال در آیه ۳۹ سوره نجم می‌فرماید: «وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى؛ و این‌که براى انسان جز حاصل تلاش او نیست» و نیز در روایات اسلامی کار و تلاش برای تأمین مخارج زندگی، به منزله جهاد در راه خدا و پاداش بالاتر از جهاد دارد.

همچنین، در آیه ۷۸ سوره غافر آمده است: «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِّن قَبْلِکَ مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَیْکَ وَمِنْهُم مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ وَمَا کَانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاء أَمْرُ اللَّهِ قُضِیَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِکَ الْمُبْطِلُونَ؛ و مسلماً پیش از تو فرستادگانى را روانه کردیم برخى از آنان را [ماجرایشان را] بر تو حکایت کرده‏‌ایم و برخى از ایشان را بر تو حکایت نکرده‏‌ایم و هیچ فرستاده‌‏اى را نرسد که بى‏‌اجازه خدا نشانه‌‏اى بیاورد پس چون فرمان خدا برسد به حق داورى مى‏‌شود و آن‌جاست که باطل‏کاران زیان مى‏‌کنند» که کلمه «مبطلون» در این‌جا به‌معنای پیروان باطل و افراد ولگرد و بیکار است.

خداوند متعال در آیه هفت سوره شرح می‌فرماید: «فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ؛ پس چون فراغت‏ یافتى به طاعت درکوش» که در این آیه خداوند به پیامبر اکرم(ص) به‌عنوان الگو، تلاش مستمر و پیگیر را در زندگی، گوشزد می‌کند.

تنبلی و بیکاری از دیدگاه روایات

نبی مکرم اسلام(ص) در این رابطه فرموده است: «داشتن حرفه و شغل، گنج و سرمایه است» هم‌چنین در روایت آمده است که «تاجر و کاسب راست‌گو در روز قیامت با شهیدان و صدیقان محشور می‌گردد» و امام باقر(ع) فرموده است: «تنبلی، به دین و دنیا زیان می‌رساند».

همچنین، در برخی روایات از بعضی از شغل‌ها به‌عنوان گنج و سرمایه یاد شده است چنان‌که امام صادق(ع) می‎فرماید: کشاورزان، گنج‌های مردم و مقام آنان در روز قیامت از همه بهتر و قرب و منزلتشان از همه بیشتر است در روز قیامت کشاورزان را سعادتمندان می‌خوانند.

در روایت دیگر، وقتی یزید بن هارون واسطی در مورد کشاورزان از امام صادق(ع) سؤال کرد، آن حضرت فرمود: کشاورزان، گنج‌های خدا در روی زمین هستند و نیز فرمود: کیمیای بزرگ، زراعت است.

دین مبین اسلام، هم به زندگی معنوی مردم توجه دارد و هم به زندگی مادی، این‌طور نیست که فقط به نماز، روزه، حج و سایر مسائل عبادی توجه کرده باشد؛ بلکه به همه ابعاد زندگی انسان نظر دارد. چنان‌که امام علی(ع) می‎فرماید: به کسب و تجارت بپردازید، تا بی‌نیاز باشد و امام موسی‌کاظم(ع) نیز در این‌باره فرموده است: شما را به پرداختن به کسب و کار در نداری و دارایی سفارش می‎کنم و در همه حال، به‌دنبال کار و تلاش باشید».

رابطه کار و عزت نفس

در ادبیات اسلامی، بخشی از عزت نفس، در گرو کار و تلاش است. کار کردن، موجب می‌شود انسان به کمک دیگران امید نبندد و دست تکدی و نیاز به‌سوی این و آن دراز نکند. انسان باید بکوشد با کار و حرفه‌ای مخارج زندگی خود و خانواده‌اش را تأمین کند و اسیر محبت و منت دیگران نشود.

امام علی(ع) در وصیتی به فرزندش امام حسن‌مجتبی(ع) فرموده است: اگر می‌خواهی آزاد باشی و حریت داشته باشی، مانند بندگان و غلامان زحمت بکش و کار کن. امید و آرزوی خود را از مال جمیع انسان‌ها قطع کن، هرگز چشم طمع به مال و ثروت و اندوخته دیگران نداشته باش. اگر کار و کسبی به تو پیشنهاد شد، نگو این کار کسرشأن من است و درجه و مقام مرا در جامعه پایین می‌آورد. زیرا هیچ چیز به اندازه این‌که انسان از دیگران توقع و تقاضا داشته باشد و استمداد کند، او را پست، حقیر و خوار نمی‌کند. تو تا وقتی از دیگران بی‌نیاز باشی و چشم طمع به مال کسی ندوزی و از فردی هدیه نخواهی، از همه بلندقدرتر نیزخواهی بود.

بی‌نیازی از دیگران و عزت نفس، در ذات کار و کوشش است. امام صادق(ع) در به هم پیوستگی این دو اصل می‌فرماید: ای بنده خدا، عزت خود را با کار کردن حفظ کن. [شخصی] پرسید: فدایت شوم، عزت من در چیست؟ حضرت فرمود: صبح گاهان برای کسب رفتن و اعتماد به خود داشتن، عزت توست.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولی‌فقیه در استان و امام جمعه خرم‌آباد در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا در رابطه با مذمت و نکوهش بیکاری گفت: در مکتب اسلام، بیکاری و نیازمند دیگران بودن، امری ناپسند و عامل بدبختی و سیه‌روزی شمرده شده است، بیکاری و تنبلی، نه تنها در دنیا اثرات سوء و منفی در زندگی دارد، بلکه در روز قیامت هم انسان بیکار مطرود و مردود است.

آثار سوء تنبلی و بیکاری

وی در بیان آثار سوء تنبلی و بیکاری اظهار کرد: تنبلی و بیکاری آثار سوء و عواقب بدی به‌دنبال دارد از جمله این‌که بیکاری سبب از بین رفتن احترام و شخصیت انسان می‌شود و شخصیت انسان پیش دیگران در هم شکسته می‌شود.

وی اضافه کرد: بیکاری منشأ فساد و تباهی انسان می‌شود، انسان بیکار تن به هر ذلت و پستی می‌دهد و ممکن است انواع گناهان از غیبت کردن تا دزدی را مرتکب شود.

نماینده ولی‌فقیه در لرستان افزود: بیکاری از عوامل تباه‌کننده عمر و وقت انسان می‌شود، همچنین سبب فقر و عقب‌ماندگی انسان می‌شود و به دین و دنیای انسان آسیب می‌رساند چنان‌که امام علی(ع) در این رابطه فرموده است: «بیکاری و تنبلی به دین و دنیای انسان ضرر می‌رساند».

وی ادامه داد: با توجه به آن‌چه از آیات و روایات در مورد مذمت بیکاری و آثار سوء آن بیان شد، بر مسئولان لازم است که برای فراهم آوردن کار برای بیکاران تلاش کنند و شغل در دسترس مردم قرار گیرد.

میرعمادی گفت: همچنین لازم است که شغل و کار، در میان کسانی‌که توانایی انجام آن‌را دارند، به‌صورت عادلانه تقسیم شود و به‌گونه‌ای نباشد که گونه‌ای نباشد که گروهی از مردم شب و روز به‌دنبال کار باشند و لقمه نانی به‌دست نیاورند اما عده‌ای با مختصر تلاش به سرکار بروند و ثروت فراوانی به‌دست آورند.

کار محور تولید و اقتصاد سالم

نماینده ولی‌‌فقیه در لرستان در رابطه با تلاش اقتصادی در سیره پیامبر(ص) اظهار کرد: ایشان کار را محور تولید و اقتصاد سالم می‌دانست لذا لحظه‌ای از کار و فعالیت بازنمی‌ایستاد و می‌فرمود چند گروه از امت من دعایشان مستجاب نمی‌شود، یکی مردی که در خانه می‌نشیند و می‌گوید پروردگارا روزی مرا برسان ولی برای طلب روزی کار نمی‌کند.

میرعمادی یکی از انگیزه‌های تلاش اقتصادی را پاسخ به نیازهای فطری دانست و افزود: نظام آفرینش بر پایه کار و فعالیت استوار است زیرا کار و تلاش ضامن بقای هر آفریده‌ای است یعنی خداوند متعال تمامی موجودات عالم را به وسایلی مجهز کرده که با بکار انداختن آنها منافع را جلب و مضرات را از خود دفع می‌کند.

وی عنوان کرد: نظریه اسلام درخصوص هدف از کار و تولید با نظریه سرمایه داری متفاوت است بدین منظور که در اسلام رشد ثروت و انباشت سرمایه هدف نهایی نبوده، بلکه ان‌را وسیله‌ای برای رسیدن به تکامل معنوی می‌داند.

میرعمادی در پایان اظهار کرد: تلاش اقتصادی در دین مبین اسلام، ادای تکلیف و رضایت حق را در پی دارد و در روایت‌های متعددی از کار و دنبال روزی حلال رفتن به فریضه تعبیر شده است کمااینکه پیامبر(ص) در این باره فرمود: طلب کردن روزی بر هر مرد و زن واجب است.

علی آشتاب، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی لرستان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا گفت: جامعه کارگری ما همواره در مسیر ولایت فقیه و رشد و تعالی کشور و توسعه اقتصاد حرکت کرده‌اند.

وی با اشاره به اهمیت جایگاه کارگری در دین مبین اسلام افزود: هرکسی که برای کسب رزق و روزی حلال تلاش می‌کند در آموزه‌های دینی اسلام جایگاه ویژه‌ای دارد به‌گونه‌ای که اگر در این راه کشته شود شهید به حساب می‌آید.

آشتاب با اشاره به این‌که هرساله پنجم الی یازدهم یازدهم اردیبهشت به نام هفته کارگر مزین شده است ارج نهادن به این قشر زحمت‌کش و پرتلاش و رفع مشکلات این عزیزان مصداق هم‌دلی و هم‌زبانی دولت و ملت دانست و تأکید کرد: نقش کارگران درعرصه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی کشور بسیار مهم و تاثیرگذار بوده که باید آن‌را مهم شمرد.