آداب واخلاق سخن وگفتگو

انسان برای برآوردن نیازها وانتقال افکار واندیشه ها ، احساسات و عواطف خود از زبان استفاده می کند.زبان وگفتگو برای بیان واظهار اهداف فوق الذکر دچار خطا ، کج تابی و اشکال می شود واز اینجا ست که برای سخن گفتن و اظها ر کردن خواسته ها ونیازها به شیوه های صحیح اخلاقی و اداب سخن گفتن محتاج هستیم .

سخن گفتن انسان با دیگران در قالب های مختلف صورت می گیرد گاهی خبری را نقل می کند گاهی آرزویی را بیان می کند گاهی اعتراض و ایرادی را مطرح می کند گاهی امر و نهی می نماید که هر یک از قالب های مذکور آداب وآفاتی دارند که گوینده نسبت بدانها باید آگاهی داشته باشد وتا بتواند خواسته و منظور خود را به طور صحیح به مخاطب و شنونده منتقل نموده ودر او اثر گذار باشد بدو ن اینکه آثار مخربی به دنبال داشته باشد در اینجا مهمترین آداب اخلاقی سخن وگفتگورا در چهار قالب متداول بازگو می نماییم .

الف :اداب اخلاقی سخن در هنگام خبر دادن

1- راستکویی

2-به موقع گویی

3- به جا گویی

4. تحسین وتمجید

5. تقدیر وتشکر

ب: اداب اخلاقی سخن در هنگام بیان آرزوها و خواسته ها

ج: اداب اخلاقی سخن در هنگام انتقاد واعتراض

د: اداب اخلاقی سخن در هنگام امر ونهی

آداب اخلاقی عمومی زبان وسخن

از آنجا که بیشترین بخش بر خورد و معاشرت انسانها در قالب سخن و توسط زبان انجام می گیرد قران مجید به مسلمانان دستور می دهد: قولوا للناس حسنا ( بقره: ۸۹) با مردم به نیکی سخن بگویید.

از امام صادق عليه السلام در تفسير آيه «و قولوا للناس حسنا» (با مردم نيكوسخن بگوييد) نقل شده كه فرمود: «يعنى با همه مردم، چه مؤمن چه مخالف(خودى و بيگانه). اما رفتار با مؤمنان، همراه با چهره گشاده باشد و اما با مخالفان، گفتارى مداراتى باشد، تا آنان را هم به ايمان (و خط فكرى) خويش جذب كنيد، چرا كه خيلى با كمترين از اينها مى‏توان شر آنان را از خود و از برادران ايمانى‏باز داشت.» ( بحارالانوار، ج‏72، ص‏401)

امام على عليه السلام مى‏فرمايد:كسى كه ، با شخصى كه چاره و گريزى از مدارا كردن بااو نیست ، مدارا نكند حكيم و فرزانه نيست. (ميزان‏الحكمه، ج‏3، ص‏239.)

حكمت‏بودن «مدارا با مردم‏» را در سخن ديگرى، حضرت على عليه السلام چنين بيان فرموده است:

«راس الحكمة مداراة الناس.» (غررالحكم، چاپ دانشگاه، ج‏4، ص‏52).

نشان دادن سازگارى و خوشرفتارى، حتى كينه‏ها را هم ميزدايد وبه جاى آن دوستى و علاقه مى‏آورد. باز هم از حضرت امير عليه السلام بشنويم‏كه مى‏فرمايد:

«دار الناس تستمتع باخائهم و القهم بالبشر تمت اضغانهم‏»; (همان، ص‏16)

با مردم مدار كن، تا از برادرى آنان بهره‏مند شوى و با آنان با روى‏گشاده ملاقات كن، تا كينه‏هايشان بميرد

در اسلام باب وسیعی برای این مسأله گشوده شده، از جمله اینكه: تا سخن گفتن ضرورتی نداشته باشد سكوت از آن بهتر است. چنانكه امام صادق (ع) می فرمایند: السكوت راحه للعقل؛ سكوت مایه آرامش فكر است.[ وسائل الشیعه: 8 / 532.]

و در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ـ علیه السلام ـ آمده است من علامات الفقه: العلم و الحلم و الصمت، ان الصمت باب من ابواب الحكمه؛ از نشانه های فهم و عقل، داشتن آگاهی و بردباری و سكوت است، سكوت دری از درهای حكمت است.[ وسائل الشیعه: 8 / 532.]

البته در روایات دیگر تأكید شده است، در مواردی كه سخن گفتن لازم است مؤمن باید هرگز سكوت نكند پیامبران به سخن گفتن دعوت شدند نه به سكوت، وسیله رسیدن به بهشت و رهایی از دوزخ، سخن گفتن به موقع است.[ وسائل الشیعه: 8 / 532.]

زبان یا منشأ سی گناه كبیره

علمای اخلاق گفته اند: زبان پربركت ترین عضو بدن، و مؤثرترین وسیله طاعت و هدایت و اصلاح است،‌ و در عین حال خطرناكترین و پرگناه ترین عضو بدن محسوب می شود، تا آنجا كه حدود سی گناه كبیره از همین عضو كوچك صادر می گردد.[ غزالی در احیاء العلوم بیست گناه كبیره یا انحراف را كه از زبان سر می زند برشمرده است]

پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ می فرمایند: لا یستقیم ایمان عبد حتی یستقیم قلبه و لایستقیم قلبه حتی یستقیم لسانه؛ ایمان هیچ بنده ای از بندگان خدا به راستی نمی گراید مگر اینكه قلبش مستقیم گردد، و قلبش مستقیم نمی شود مگر اینكه زبانش درست شود.[ بحارالانوار: 71 / 78.]

و در حدیث دیگری از همان حضرت ـ صلی الله علیه و آله ـ آمده است: المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده؛ مسلمان كسی است كه مسلمانان از دست و زبان او آسوده باشند.[ اصول كافی، جلد 2، باب المؤمن و علاماته و صفاته.]

جالب اینكه در حدیث دیگری از امام سجاد ـ علیه السلام ـ آمده است كه زبان هر انسانی همه روز صبح از اعضای دیگر احوالپرسی می كند و می گوید: كیف اصبحتم؟! چگونه صبح كردید؟ همه آنها در پاسخ این اظهار محبت زبان می گویند: بخیر ان تركتنا؛ حال ما خوب است اگر تو بگذاری! سپس اضافه می كنند: تو را به خدا سوگند ما را رعایت كن، انما نثاب بك و نعاقب بك؛ ما به وسیله تو ثواب می بینیم و یا مجازات می شویم.[ بحارالانوار: 71 / 278.]

موعظه همیشگی پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ

در زمینه مسئولیت زبان روایات بسیار است كه همگی حاكی از اهمیت فوق العاده نقش زبان و اصلاح آن در اصلاح اخلاق و تهذیب نفوس انسانی است، و به همین دلیل در حدیثی می خوانیم: ما جلس رسول الله ـ صلی الله علیه و آله ـ علی هذا المنبر قط الا تلا هذه الایه: یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله و قولوا قولا سدیدا؛ هرگز پیامبر بر منبرش ننشست مگر اینكه این آیه را تلاوت فرمود: ای كسانی كه ایمان آورده اید تقوای الهی را پیشه كنید و سخن حق و درست بگوئید.[ تفسیر المیزان: 16 / 376).]

در حدیثی از پیغمبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ می خوانیم:‌خداوند متعال به فرزندان آدم می گوید: یابن آدم! ان نازعك لسانك فیما حرمت علیك فقد اعنتك علیه بطبقتین فاطبق، و ان نازعك بصرك الی بعض ما حرمت علیك فقد اعنتك علیه بطبقتین فاطبق...؛

ای فرزند آدم! اگر زبانت خواست تو را وادار به حرام كند، من دو لب را برای جلوگیری از آن در اختیار تو قرار داده‌ ام، لب را فرو بند، و اگر چشمت بخواهد تو را به سوی حرام ببرد من پلكها را در اختیار تو قرار داده ام، آنها را فرو بند!...[ نور الثقلین: 5 / 581.]

این داستان نیز از لقمان معروف است،‌ در آن هنگام كه به صورت برده ای برای آقایش كار می كرد، روزی به او گفت: گوسفندی برای من ذبح كن و دو عضو كه بهترین اعضای آنست برای من بیاور.

او گوسفندی را ذبح كرد و زبان و دل آن را برای وی آورد.

چند روز دیگر همین دستور را به او داد منتها گفت، دو عضو كه بدترین اعضای آن است برای من بیاور لقمان بار دیگر گوسفندی را ذبح كرد و همان زبان و دل را برای او آورد، او تعجب كرد و از این ماجرا سؤال كرد، لقمان در پاسخ گفت: قلب و زبان اگر پاك باشند از هر چیز بهترند، و اگر ناپاك شوند از همه چیز خبیثتر و بدتر![ تفسیر بیضاوی و ثعلبی]