پندارشرك‌گرايان درباره‌معاد و روشنگري‌قرآن

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلي وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا
1 ـ مفردات راغب ؛ لسان العرب، واژه «وَهَج».
2- 14 / نباء .(34) «»
يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَـاوَاتِ وَلَا فِـي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لاَ أَكْبَرُ إِلاّ في كِتَابٍ مُبِينٍ(1)
و آنان كه كفر ورزيدند، گفتند: رستاخيز بر ما فرا نخواهد رسيد! [هان اي پيامبر! به آنان [بگو: چرا، بي‌گمان بر شما خواهد آمد به پروردگارم سوگند، [آن] داناي نهان كه هموزن ذره‌اي، نه در [كران تا كران] آسمانها و نه در زمين از او دور [و پوشيده[ نمـي‌ماند؛ و نه كوچك‌تر از آن و نه بــزرگ‌تر از آن نيست جز اينكه در كتابي روشن بــه‌ثبت رسيــــــده اســـــت.
در آيه مورد بحث در اشاره به پندار شرك‌گرايان و ظالمان درباره رستاخيز و جهان پس از مرگ مي‌فرمايـد:
1- 3 / سَبَأ .«» (35)
وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ
و كفــرگــرايان گفتنــد: رستــاخيزي در كــار نيست و چنيــن روز و ساعتي براي ما نخواهد آمـد!
قُــلْ بَلــي وَ رَبِّــي لَتَـــأْتِيَنَّكُمْ
هان اي پيامبر! بگو: چرا، به پروردگارم سوگند رستاخيز براي شما نيز خواهد آمد.
عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْـزُبُ عَنْـهُ مِثْقَـالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ
او داناي نهان است و آنچه را همه نمي‌دانند و دانش آنها بر همگان پوشيده است، براي او آشكار است، به گونه‌اي كه به اندازه سنگيني ذره‌اي در آسمانها و زمين از قلمرو دانش بي‌كران او دور و پوشيده نمي‌ماند و او از كران تا كران هستي آگاه و به نــاچيــزتـــريــن ذرّات آفــــرينش دانــــاســـــــت.
وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ(36) «»
و كوچكتر و بزرگتر از هموزن ذرّه‌اي در آسمانها و زمين نيست جز اينكه همه آنها در كتابي روشن و روشنگر به ثبت رسيده است.
منظور از اين كتاب شگفت‌آور، لوح محفوظ است كه در تفسير سوره يونس در مـــــــورد آن روشنگــــــري گــــــــرديـــد.
با اين بيان آفريدگار هستي پندار كفرگراياني را كه فرارسيدن رستاخيز و روز كيفر و پاداش را انكار مي‌كردند، مردود اعلام داشته و روشنگري مي‌كند كه روز رستاخيز در پيش است؛ و به پيامبر گرامي صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمان رسيد كه براي تأكيد مطلب سوگند ياد كند؛ و از پي آن از دانش بي‌كران خويش سخن به ميان آورد و روشن ساخت كه ذات پاك او از گذشته و آينده آگاه است و چيزي در كران تا كران آسمانها و زمين و يا«» (37)عملكرد بندگان بر او پوشيده نمي‌ماند.(1)

چرا انكار معاد؟

أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَي السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُـــــــرُوجٍ(2)
پس آيا به آسمانِ فراز سرشان ننگريسته‌اند كه ما چگونه آن را ساخته و آراسته‌اش
1- تفسيربيان 30 جلدي، دكترمحمدبيستوني، انتشارات فراهاني، جلد 22 صفحه 135 تا 137 .
2- 6 / ق .(38) «»
كرده‌ايم و در آن هيچ گونه شكافتگي [و گسستگي [نيست؟!
«فُـــــرُوج»: ســـــوراخ‌هـــــا و شكـــــاف‌هـــــا.

تفكر برانگيزترين دليل در امكان معاد

قُلْ اَمَرَ رَبّي بِالْقِسْطِ وَاَقيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصينَ لَهُ الدّينَ كَما بَدَاَكُمْ تَعُودُونَ.(1)
بگو: پروردگارم به داد گري [در همه ميدانها و شرايط [فرمان داده است، و [نيز خواسته است كه [در كنار هر سجده‌گاهي [كه براي نماز برمي‌گزينيد] با همه وجود به سوي‌او روي‌آوريد و در حالي كه دين خويشتن را براي او [پاك و [خالص مي‌سازيد وي را بخـوانيـد. همانگـونه كه شما را پديد آورد [به سـوي او [باز خــواهيد گشت.
در فراز پاياني آيه شريفه زيباترين و كوتاه‌ترين استدلال براي ترديد ناپذير بودن رستاخيز و آفرينش دگرباره انسانها را ترسيم مي‌كند و مي‌فرمايد: همانگونه كه پديد آورنــده هستــي شمـا را پــديــد آورد، دگــرباره بـه ســـوي او باز خواهيد گشت.
كَمـا بَــدَاَكُمْ تَعُـــودُونَ.
1- 29 / اعراف .«» (39)
در مورد پيوند اين فراز به ديگـر فــرازهاي آيه شـــريفه يا آيات گذشته ديدگاه‌هايي ارائه شــده اســــت:
1 ـ به باور برخي منظور اين است كه پروردگار خويش را از روي اخلاص بخوانيد و بپرستيد؛ چرا كه سر انجام به سوي او باز مي‌گرديد و پاداش خود را دريافت مي‌داريد. اگر براستي دريافت اين حقيقت برايتان دشوار است، به آغاز آفرينش و پيدايش خود بنگريد و بدانيد كه همان گونه كه آفريدگار هستي شما را از نيستي به هستي آورد، دگر باره پس از مرگ و خاك شدنتان، به كالبد خاكي شما حيات بخشيده و با آفرينشي تازه شما را بر مي‌انگيزد.
2 ـ امّا به باور «زَجّاج» اين فراز از آيه شريفه، به آيه 25 همين سوره پيوند مي‌خورد(1) ومنظور اين است كه آفريدگار هستي پس از مرگ و پايان زندگي شما در اين سرا، بار ديگر شما را براي روز رستاخيز از دل خاك بيرون مي‌آورد و زندگي مي‌بخشد؛ چرا كه زنده ساختن دگر باره شما، براي او دشوارتر از آفرينش نخستين شما نيست. و بدين سان براي شرك‌گراياني كه روز رستاخيز را انكار مي‌كردند و آن را دشوار و يا ناممكن مي‌پنداشتند استدلال مي‌كند كه اين براي آفريدگار هستي آسان اســــــت.(40) «»
3 ـ از ديدگاه «ابو مسلم» اين فراز از آيه پيوندي به گذشته ندارد و خود نكته‌اي جداگانه است و اين پيام را مي‌دهد كه هان اي بندگان خدا به هوش باشيد كه خدا همان گونه كه همه شما انسانها را از خاك آفريد، بار ديگر به خاك بر مي‌گرديد. اين آيه، درست بسان آن آيه است كه مي‌فرمايد: ما شما را از خاك آفريديم و شما را به خاك باز مي‌گردانيم و دگر باره شما را از خاك بيرون خواهيم آورد: مِنْهُمْ خَلَقْنــاكُمْ...(1)
1 ـ فيها تَحْيَوْنَ...«» (41)
4 ـ و از ديدگاه برخي نيز منظور اين است كه همان گونه كه در آفرينش نخستين برهنه ديده به جهان گشوديد و هيچ نداشتيد، در روز رستاخيز نيز همان گونه بر انگيخته مي‌شويد.
از پيامبر گرامي در اين مورد آورده‌اند كه فرمود: تَحْشُرُونَ يَوْمَ الْقِيامَةِ عُراةً حُفاةً غُبْرا.(2) در روز رستاخيز پابرهنه، عريان و بدون پوشش برانگيخته خــواهيد شــــد.
1 ـ 55 / طه .
2 ـ صحيح مُسْلِم، ج 4، ص 2194 كتاب الْجَنَّة؛ تِرْمذي، ج 4، ص 615 ـ 616.(42) «»
قرآن در آيه ديگري در مورد آفرينش دگر باره انسان مي‌فرمايد: همان گونه كه بار نخست آفرينش را آغاز كرديم، دگرباره آن را باز مي‌گردانيديم... كَما بَدَأْنا اَوَّلَ خَلْقٍ نُعيدُهُ...(1)
5 ـ و پاره‌اي نيز بر آنند كه منظور آيه شريفه اين است كه همان طوري كه جهان را بــدرود گفتــه‌ايد، دگــربــاره بر انگيختــه مي‌شــويــد : انســان با ايمان با همان بــاور و عملكـــــــردش و مشــــرك و بيـــدادگـــر نيــــز با همـــان اعتقادش .(2)
1 ـ 104 / انبياء .
2- تفسير بيان 30 جلدي، دكتر محمد بيستوني، انتشارات فراهاني، جلد 8 صفحه 238 تا 243 .«» (43)