بررسی و نقد

مدخل «كشاورزی و گیاهان» نكات مثبت و منفی دارد که در ذیل بدان می‌پردازیم.

ویژگی‌ها و امتیازات

نقاط قوت مقالة «كشاورزی و گیاهان» بدین قرار است:
1ـ نویسنده بسیاری از لغات قرآنی مربوط به کشاورزی و گیاهان را در پژوهش خود آورده است.
2ـ نویسنده در مقالة «كشاورزی و گیاهان» از آیات قرآن استفاده فراوان به عمل آورده و تقریباً برای هر مطلبی به آیه‌ای ازقرآن استناد می‌کند.
3ـ آقای وینز در پایان مقاله به روح توحیدی آیات مربوط به گیاهان اشاره کرده که به نوبه خود درخور توجه است (Ibid., 49).

كاستی‌ها و ضعف‌ها

در مدخل «كشاورزی و گیاهان» نقاط ضعفی وجود دارد كه در ذیل به بررسی و نقد آنها می‌پردازیم.

ـ ذخیره محصولات کشاورزی

نویسندة معتقد است آیه 136 سوره انعام احتمالاً به موضوع ذخیره سازی محصولات کشاورزی اشاره دارد. وی در این باره می‌نویسد: «آیه 136 سوره انعام به رسم كنار گذاشتنِ سهمی از دام و دانة تولیدی (حَرث) برای خداوند اشاره می‌كند كه شاید اشاره‌ای به ذخیره‌سازی باشد» (Ibid., 41).

بررسی و نقد

خداوند در آیه 136 سوره انعام می‌فرماید: (وَجَعَلُوا لِلّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِیباً فَقَالُوا هذَا لِلّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلاَ یصِلُ إِلَی اللّهِ وَمَا كَانَ لِلّهِ فَهُوَ یصِلُ إِلَی‏ شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَایحْكُمُونَ‏)؛ «و [مشركان،] براى خدا از آنچه از كِشت و دام‌ها كه آفریده است، سهمى گذاشتند و به پندار خودشان گفتند: «این ویژه خداست و این ویژه بتان ما.» پس آنچه خاص بتانشان بود به خدا نمى‏رسید، و[لى‏] آنچه خاص خدا بود به بتانشان مى‏رسید. چه بد داورى مى‏كنند».
مفسران در تفسیر این آیه می‌گویند: این آیه حاکی از یک رسم جاهلی است که بین کفار رایج بوده است؛ آن رسم بدین گونه بوده که آنان هنگام برداشت محصول، سهمی را برای بتها و سهمی را برای خدا قرار می‌دادند. هرگاه زراعت خدا خوب می‌شد و زراعت بتها بد، از سهم خدا برای بتها برمی‌داشتند و می‌گفتند خدا بی نیاز است، ولی اگر زراعت بتها بهتر می‌شد، چیزی به سهم خدا اضافه نمی‌کردند و می‌گفتند خدا بی‌نیاز است و احتیاجی ندارد. این گونه است که در انتهای آیه (سَاءَ مَایحْكُمُونَ)، یعنی چه بد حکم می‌کنند آمده است. (طبرسی، مجمع البیان، 4/571؛ قمی، تفسیرالقمی، 1/217؛ قرطبی، الجامع لأحكام القرآن، 7/90؛ شیبانى،‏ نهج البیان، ‏2/9؛ شوكانى، فتح القدیر، 2/188)
آقای وینز آیه یاد شده را آیه‌ای می‌بیند که احتمالاً در مقام بیان ذخیره سازی محصولات کشاورزی است. البته در مقام احتمال می‌توان بر بیان نویسنده صحه گذاشت، در غیر این صورت، نمی‌توان گفت قرآن در این آیه، فقط در مقام اشاره به ذخیره سازی محصولات کشاورزی است.

ـ نظام‌های آبیاری زیرزمینی

نویسنده با اشاره به عبارت (مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ) از آیة 25 سوره بقره مدعی می‌شود که این آیه به نظام‌های آبیاری زیرزمینی اشاره دارد. وی می‌نویسد:
«عبارت (باغ‌هایی كه در زیر آن رودخانه‌ها جریان دارند) (بقره/25) به احتمال بسیار به نظام‌های آبیاری زیرزمینی اشاره دارد كه در جزیرة العربِ آن دوران رواج بسیار داشته است» (Waines, «Agrigulture and Vegetation»,1/41).

بررسی و نقد

چنان كه گذشت آقای وینز آیه 25 سوره بقره را بدین گونه ترجمه کرده است: «باغ‌هایی كه در زیر آن رودخانه‌ها جریان دارند»؛ مراجعه به تفاسیر متعدد و مهم شیعه و اهل سنت نشان می دهد که منظور از (مِن تَحْتِهَا) در آیه، زیر زمین نیست، بلکه منظورجریان آب روی زمین و لابه‌لای درختان است؛ زیرا اگر منظور جریان آب زیر زمین بود آنگاه برای اهل زمین بهره و حظی نداشت، چون آنچه از دیده پنهان باشد لذت دیداری برای مردم ندارد و خداوند در این آیه در مقام تشویق و ترغیب بندگانش است، بنابراین، با چیزهایی ترغیب می‌کند که دیدنش برای مردم لذت آور باشد (طبرى، جامع البیان، 1/132؛ طوسی، التبیان، 1/108؛ طبرسی، مجمع البیان، 1/162؛ ابن كثیر، تفسیرالقرآن العظیم، 1/113؛ نیشابورى، إیجازالبیان، ‏1/76؛ ابن عجیبه، البحرالمدید، 1/89).
برداشت ناصحیح نویسنده از(مِن تَحْتِهَا) باعث شده تا وی مراد آیة مورد بحث را به خوبی نفهمد و تصورکند که آیه شریفه به نظام‌های آبیاری زیرزمینی اشاره دارد.

ـ باد سرد و سوزان

نویسنده یک تشبیه قرآنی را متذکر می‌شود و به اشارة تلویحی قرآن به نقش بادهای مضر برای کشاورزی اشاره می‌کند و می‌نویسد: «یك تشبیه قرآنی، ضرر و زیانِ خود كرده در این جهان را كه نتیجۀ رفتار ناصحیح است،‌ به باد سرد ویرانگری مانند می‌كند كه محصولات را از بین می‌برد (آل عمران/14 و117)» (Waines, «Agrigulture and Vegetation»,1/41).

بررسی و نقد

خداوند در آیة 14 سوره آل عمران می‌فرماید: (زُینَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِینَ وَالْقَنَاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَیلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذلِكَ مَتَاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَاللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ‏‏)؛ «محبت امور دوست داشتنى از زنان و پسران و ثروت‏هاى فراوان از طلا و نقره و اسب‏هاى نشان‏دار و دام‏ها و زراعت، براى مردم آراسته شده است؛ اینها مایه بهره‏مندى زندگى پست (دنیا) است؛ و بازگشت نیكو، نزد خداست».
بررسی این آیة نشان می‌دهد كه هیچ اشاره‌ای به تشبیه بیان شده توسط آقای وینز ندارد. به نظر وی، ضرر و زیان حاصل از اعمال بد به باد سرد و سوزانی تشبیه شده است که محصولات کشاورزی را از بین می‌برد. در این تشبیه، ضرر و زیان مشبه و باد سرد و سوزان مشبه‌به واقع شده است.
آیة 117 سوره آل عمران می‌فرماید: (مَثَلُ مَا ینْفِقُونَ فِی هذِهِ الْحَیاةِ الدُّنْیا كَمَثَلِ رِیحٍ فِیهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ یظْلِمُونَ‏)؛ ‏«مثال آنچه [آنان‏] در این زندگى پست (دنیا) مصرف (/ انفاق) مى‏كنند، همانند مثال بادى است كه در آن سوزندگى است كه به كشتزار گروهى كه بر خودشان ستم كرده‏اند بوزد و آن را نابود سازد. و خدا به آنان ستم نكرده؛ و لیكن بر خودشان ستم مى‏كنند».
با مطالعة تفاسیر روشن می‌شود تشبیهی که خداوند در آیه یاد شده بیان كرده، بدین گونه است: انفاق كردن کفار به باد شدید و سوزان یا بسیار سرد و خشك‌كننده‌ای شبیه است كه اگر به كشت و زرعی بوزد، آن را خشك كند (طبرى، جامع‌البیان، 4/38؛ قرطبى، الجامع لأحكام القرآن، 4/178؛ طباطبایى، المیزان، 3/38؛ مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، 3/60).
بنابراین مشبهِ تشبیهی كه خداوند در آیه مذكور بدان اشاره كرده. انفاق كفار است نه آنچه نویسنده بیان داشته است. این مورد حاکی از آن است که نگارندة مقاله در برداشت معنا و مراد آیه دقت کافی را نداشته و دچار کج فهمی گشته است.

ـ مزارع سرسبز آخرت

آقای وینز معتقد است: «آیة20 سوره شوری وعدة مزارعی سرسبز در زندگی اخروی را می‌دهد: (حَرْثَ الاَْخِرَةِ)» (Waines, «Agrigulture and Vegetation»,1/41) .

بررسی و نقد

خداوند می‌فرماید: (مَنْ كانَ یریدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فی‏ حَرْثِهِ وَمَنْ كانَ یریدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصیبٍ‏) (شوری/20)؛ «هر كس كشت آخرت را بخواهد، براى او در كشتش مى‏افزاییم؛ و هر كس كشت دنیا را بخواهد، [برخى‏] از آن، بدو مى‏دهیم و براى او در آخرت هیچ بهره‏اى نیست».
مطابق آنچه نویسنده از این آیة فهمیده است، آیه شریفه مزارعی سرسبز در آخرت را وعده می‌دهد، ولی مفسران بزرگ شیعه و اهل سنت مراد آیه را این گونه بیان کرده‌اند که کسی که به دنبال اعمال و منافع اخروی باشد، خداوند بیشتر از آنکه فکر می‌کند، به او می‌دهد و کسی که فقط به دنبال اعمال و منافع دنیایی باشد، مطابق حکمت قسمتی از خواسته‌هایش برآورده می‌شود و چنین کسی هیچ بهره‌ای از آخرت ندارد. اغلب مفسران «حَرث» را در آیة به عمل، کسب یا ثواب معنا کرده‌اند (طبرسی، مجمع البیان، 9/41؛ قمی، تفسیرالقمی، 2/275؛ ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم، 7/182؛ ابن قتیبه، غریب القرآن، 339؛ ملاحویش آل غازى، بیان المعانى‏، 4/36).
نویسنده در اینجا نیز دچار لغزش در فهم شده است و با برداشت سطحی و غیرعلمی از آیة یاد شده، دچار تفسیر به رأی گردیده است. نکته مهمی که آیة مورد بحث در مقام بیان آن است، بحث انگیزه و نیت افراد در دنیا و اعمال آنان است. در واقع، آیه شریفه درمقام وعده یک کشتزار یا یک مزرعه سبز و خرم نیست، بلکه می‌خواهد بگوید دنیا به خودی خود هیچ ثمر و فایده‌ای ندارد و کسی که صرفاً برای دنیا تلاش می‌کند، جز اندکی از دنیا بهره‌ای نمی‌برد، ولی درمقابل افرادی که با نیت اخروی و با نیت خدا محور، دنیای خود را می‌گذرانند، هم دنیا را دارند و هم آخرت را.

ـ دو باغ سرسبز و پرآب (مُدْهَامَّتَان‏)

به نظر آقای وینز (مُدْهَامَّتَان) ( الرحمن/64) به معنای ‏ «دو باغ سرسبز و پرآب» است. وی می‌نویسد: «در توصیفی طولانی از بهشت، یك‌بار به كلمه‌ای اشاره می‌شود كه به معنای «دو باغ سرسبز و پرآب» است» (Waines, «Agrigulture and Vegetation»,1/41).

بررسی و نقد

با بررسی کتب لغت مختلف مشخص می‌شود که نویسنده در ترجمة واژه (مُدْهَامَّتَان) (الرحمن/64) دچار اشتباه شده است؛ زیرا همه لغویان (مُدْهَامَّتَان) را به باغ‌های سبز تیره که از سبزی به سیاهی می‌ماند، ترجمه کرده‌اند (فراهیدی، كتاب العین، 4/31؛ راغب اصفهانی، المفردات،320؛ ابن منظور، لسان العرب، 12/20؛ طریحی، مجمع البحرین، 6/65؛ قرشی، قاموس قرآن، 2/36).
این نیز شاهد دیگری بر کم‌دقتی نویسنده در ترجمه آیات است. شایسته است یک قرآن پژوه ابتدا ترجمه دقیقی از آیات داشته باشد، سپس به فهم مراد قرآن بپردازد. اگرچه ممکن است با دید سطحی گفته شود، هر دو ترجمه یکی است، ولی با دقتی که شایسته تفسیر قرآن است، ترجمة بیان شده از سوی آقای وینز، ترجمه‌ای دقیق و پسندیده نیست.

ـ گیاهان روئیده در جهنم

آقای وینز دو واژه «اَثل» و «سِدر» را دو گیاه روئیده شده در جهنم می‌داند و می‌نویسد: «دو كلمه «سِدر» و «اَثل» برای اشاره به گیاهان روییده شده در جهنم به كار می‌رود» (Waines, «Agrigulture and Vegetation»,1/41).

بررسی و نقد

کلمه «اَثل» یک بار در قرآن آن هم در آیة 16 سوره سبأ به کار رفته است. خداوند می‌فرماید: (فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَیهِمْ سَیلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُم بِجَنَّتَیهِمْ جَنَّتَینِ ذَوَاتَی أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَی‏ءٍ مِن سِدْرٍ قَلِیلٍ) (سبأ/16)؛ «و [لى‏] روى گرداندند و سیل ویرانگر برآنان فرستادیم و دو باغستان آنان را به دو باغى مبدّل ساختیم كه داراى میوه‏هاى تلخ و [درختان‏] شوره گز و چیزى اندك از [درخت‏] سِدْر بود».
قوم سبأ پس از رویگردان شدن از خداوند و ناسپاسی به نعمت‌های حضرت حق، مورد خشم و غضب الهی واقع شدند و سیل ویران کننده‌ای، باغ‌های پربرکت و ارزشمند آنان را به دو باغ بی ارزش با درختان بی ثمر تبدیل نمود. بررسی تفاسیر نشان می‌دهد كلمه «اَثل» كه در آیه مذكور به كار رفته، به معنای درخت شوره گز است که یک درخت دنیایی و شناخته شده برای مردم آن منطقه بوده است. کلمه «سِدر» دو بار در قرآن به کار رفته که در آیة 16 سوره سبأ به معنای یک درخت بی ارزش دنیایی و در آیة 28 سوره واقعه به معنای یک درخت بهشتی ـ درست برخلاف آنچه نویسنده مقاله گفته است ـ اشاره دارد (طبرى، جامع البیان، 22/5؛ طبرسی، مجمع البیان، 8/605؛ ابن‌کثیر، تفسیرالقرآن العظیم، 6/449؛ شبّر، تفسیرالقرآن الكریم، 1/407؛ طباطبایی، المیزان، 16/364؛ میرزا خسروانى، تفسیرخسروى‏، 7/81).

نتیجه

بررسی و نقد مدخل «كشاورزی و گیاهان» نشان می‌دهد كه نویسنده آن بسیاری از اصطلاحات و لغات قرآنی مربوط به کشاورزی و گیاهان را همراه با معانی آنها در پژوهش خود آورده است. وی در این پژوهش از آیات قرآن استفاده فراوان به عمل آورده و تقریباً برای هر مطلبی به آیه‌ای از قرآن استناد كرده است. میزان دقت نویسنده در ترجمه و فهم آیات قرآن اندك است. این امر باعث شده در برخی موارد دچار اشتباه و کج فهمی گردد. شایسته است یک قرآن پژوه ابتدا ترجمه دقیقی از آیات داشته باشد، سپس به فهم مراد قرآن بپردازد.

فهرست منابع

ابن عجیبه، احمد بن محمد، البحرالمدید فى تفسیرالقرآن المجید، قاهره‏، بی نا‏، 1419ق.‏
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم‏، غریب القرآن، بی جا، بی نا، بی تا.
ابن كثیردمشقى، اسماعیل بن عمرو، تفسیرالقرآن العظیم، بیروت‏، دارالكتب العلمیه، 1419ق.
‏ابن منظور، محمد بن مكرم‏، لسان العرب‏، بیروت‏، دارصادر، 1414ق.
‏راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن‏، بیروت، بی نا، ‏1412ق.
‏شبّر، سید عبدالله‏، تفسیرالقرآن الكریم، بیروت، دارالبلاغة للطباعة و النشر، 1412ق.
‏شوكانى، محمد بن على‏، فتح القدیر، دمشق، دار ابن كثیر، 1414ق.
‏شیبانى، محمد بن حسن، ‏نهج البیان عن كشف معانى القرآن‏، تهران‏، بنیاد دایرةالمعارف اسلامى‏، 1413ق.
طباطبایى، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعة مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان لعلوم القرآن، تهران، انتشارات ناصرخسرو، 1372ش.
‏ طبرى، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن‏، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
طریحى، فخرالدین‏، مجمع البحرین‏، تهران،‏ كتابفروشى مرتضوى،‏ 1375ش.
‏ طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیرالقرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربى، بی تا.
فراهیدى، خلیل بن احمد، كتاب العین‏، قم،‏ انتشارات هجرت، 1410ق.
‏ قرشى، سید على اكبر، قاموس قرآن‏، تهران‏، دار الكتب الإسلامیه، 1371ش.
‏ قرطبى، محمد بن احمد، الجامع لأحكام القرآن، تهران، انتشارات ناصرخسرو، 1364ش.
قمى، على بن ابراهیم‏، تفسیرالقمى‏، قم،‏ دارالكتاب‏، 1367ش.
‏ مكارم شیرازى، ناصر، تفسیرنمونه، تهران، دارالكتب الإسلامیه، 1374ش.
‏ ملاحویش آل غازى، عبدالقادر، بیان المعانى‏، دمشق،‏ مطبعة الترقى،‏ 1382ق.
‏ میرزا خسروانى، على رضا، تفسیرخسروى‏، تهران،‏ انتشارات اسلامیه، ‏1390ق.
‏ نیشابورى، محمود بن ابوالحسن‏، إیجازالبیان عن معانی القرآن‏، بیروت‏، دارالغرب الاسلامى‏، 1415ق‏.
Mir, Mustansir, «Bread», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2001.
Waines, David, «Agrigulture and Vegetation», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2001.
----------------, «Carrion», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2001.
----------------, «Date Palm», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2001.
----------------, «Famine», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2002.
----------------, «Food and Drink», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2002.
----------------, «Grasses», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2002.
----------------, «Honey», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2002.
----------------, «Milk», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2003.
----------------, «Sustenance», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2006.
----------------, «Tree(s)», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2006.
----------------, «Weather», Encyclopaedia of The Qurān, Leiden, Brill, 2006