بنابراین انسان عزیز و کریم دارای

الف - عزت نفس است و نفس خود را بزرگ و عزیز می دارد؛ دارای اطمینان و اعتماد به نفس است و از خواری و گناه می گریزد. امام علی (علیه السلام) می فرماید: « الکریم یزدجر عما یفتخر به اللئیم». در جای دیگر می فرماید: «انما الکرم التنزه عن المعاصی» زیرا به گفته ایشان کرامت و ارجمندی نتیجه و حاصل والایی هست و اراده است، شاعر در این باب سروده است:

مرا عار آید از این زندگی
که سالار باشم کنم بندگی

امام علی (علیه السلام) در جای دیگری به موشکافی این موضوع پرداخته می گوید: «النفس الدنیه لا تنفک عن الدنائات» (32). از همین رو انسان مؤمن حتی اگر مرتکب خطا و گناهی شود که به حق مردم ارتباطی ندارد و میان او و خداوند است، حق بیان و انتشار آن خطا و گناه را ندارد؛ زیرا امام صادق (علیه السلام) فرموده است. خداوند متعال کارهای مؤمن را به خود مؤمن واگذار کرد، مگر این که به او اجازه نداد که خود را ذلیل کند (33)

ب - با کار و تلاش، در بی نیازی از مردم می کوشد. امام رضا (علیه السلام) می فرماید: «کسی که از فضل و عنایت پروردگار به دنبال روزی حلال می رود به اندازه ای که مخارج خانواده خود را تأمین کند، از رزمنده ای که در راه خداوند متعال جهاد می کند، پاداش افزون تری دارد، (34) و پیامبر اکرم می فرماید: «اطلبوا الحوائج بعزة الأنفس» (35)

ج- از استقلال فکری و عملی برخوردار است؛ هرچند با مشارکت در عقول دیگران، از برتری های اندیشه آگاهان و خردمندان نیز بهره می برد.

د- خوش خلق، لطیف، متواضع و فروتن است و این ویژگی برای خانواده و اطرافیان قوی تر است. امام علی (علیه السلام) می فرماید: کسی که برای نفس خود عظمت و بزرگی قائل است فروتنی او از همه بیشتر است. امام رضا (علیه السلام) می فرماید: «نیکوترین مردم از نظر ایمان، خوش خلق ترین و با لطف ترین آنها نسبت به اهل خویشتن است» (36)

هـ- شجاعت دارد؛ زیرا خود را در پناه عزت خداوند می بیند و به دلیل این ارتباط به کارهای بزرگ اقدام می کند.

و- با دیگران با بزرگواری و احترام و ارج رفتار می کند، از امام رضا (علیه السلام) آمده است که: «هر کس مؤمنی را خوار سازد، یا او را به واسطه فقرش تحقیر کند و کوچک شمارد، خداوند در روز قیامت وی را رسوا کند و مفتضح سازد، (37)

انسان به عنوان فرد و جزء تشکیل دهنده خانواده و خانواده به عنوان کوچک ترین نهاد اجتماعی، از نظر اسلام دارای تکالیفی هستند که موجب ارتقای اجتماعی، رشد تعالی انسانی و جوامع بشری در دنیا و آخرت می شود.

یافته های پژوهش

1. خانواده در اسلام از قداست و جایگاهی والا برخوردار است؛ زیرا زیر ساخت های پرورش و بذرهای اندیشه، احساس و عمل در آن به بار می نشیند. از این رو، توجه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان معصوم (علیهم السلام) به موضوع خانواده، تقویت و تحکیم آن بیش از هر چیز دیگری است.

2. تحقق ارجمندی و کرامت یکی از مهم ترین زیرساخت های تمدن، فرهنگ و جهان بینی است. آدمی اگر از ارزشمندی و کرامت برخوردار نبود و از این جوهر گران قیمت و با ارزش تهی بود، بحث از خدایی در عالم وجود و جهان بیرون بی ثمر و بی حاصل بود.

3. خانواده مهم ترین و موثرترین بستر برای پرورش کرامت و عزت مندی انسان است که می تواند افراد مؤمن و باورمند به اصول دین اسلام را به جامعه تقدیم کند.

4. امام رضا (علیه السلام) در موضوع کرامت و عزت و ارزشمندی انسان در چارچوب خانواده مباحثی ژرف و عمیق دارد که می تواند در بحران خانواده در عصر کنونی چراغی برای هدایت خانواده ها باشد. این احادیث باید در مجموعه کلی احادیث رسیده از پیشوایان دیده شود و مورد تفسیر و تاویل قرار گیرد تا بتواند به روشنی بازتاب یابد.

پی‌نوشت‌ها:
1- مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، روزنامه اطلاعات، شماره ۱۷۶۷۴
2- دهخدا، لغت نامه، ص ۲۲۷
3- شریعتی، علمی، فرهنگ، تمدن و ایدئولوژی، ص 3
4- هوسکوپ (Hiersky its) این مطالب را در انسان شناسی مطرح کرده است، ص 173
5- واژه Salth در فرانسه و Sciety در انگلیسی برگفته از ریشه لاتین societurn است
6- مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، صص ۱۱-۱۲
7- طباطبایی، تفسیر المیزان، ج ۱۳ صص ۱۱-۴
8- سوره حجرات، آیه ۱۲
9- مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ص ۳۹
10- همان
11- همان، ص ۱۲
12- آذرشب، التوجیه الثقافی، ج ۱، صص 14-15
13- مرتضی مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، صص ۳۵-۷۱
14- تفسیر المیزان، ج 13، ص 195
15- سبحانی، منشور جاوید قرآن، ص ۷۳
16- قائمی، مجموعه بحث ها در زمینه نقش مادر در تربیت، ص ۲۵۹
17- سیف، روان شناسی پرورشی، صص ۱۲-14
18- جاودان، مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی حقوق بشر، ص ۲۸۲
19- عمید زنجانی، حقوق بشر اسلامی و کرامت ذاتی انسان در اسلام، ص ۱۶۲
20- خلقی، نگرش برون دینی به حقوق بشر، مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی حقوق بشر، ص ۱۰۲
21- نهج البلاغه، خطبه 1
22- سوره دهر، آیه 3
23- مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ص ۲۴
24- مجمع البیان، تفسیر سوره روم، آیه 30
25- سوره نحل، آیه ۷۸
26- سوره علق، آیه های ۴-۷
27- سوره فاطر، آیه ۲۸
28- کلینی، اصول کافی، ج ۵، ص ۶۲
29- بحار الأنوار، ج ۱، ص ۲۱۲
30- حر عاملی، وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، ج ۶، ص ۳۹۲
31- میرزایی، نهج الفصاحه، ص ۶۴
32- تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ص۱۱۷
33- کلینی، اصول کافی، ج ۵ ص ۱۳۹
34- همان، ص۸۱
35- نهج الفصاحه، ص ۳۳
36- ابن بابویه، عیون أخبار الرضا، ص۳۸
37- همان، ص ۲۰۱

منابع:
1- قرآن کریم
2- نهج الفصاحه
3- آذرشب، محمد علی، التوجیه الثقافی، ج ۱، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۸
4- آرون، ریمون، مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه شناسی، ترجمه باقر پرهام تهران: انتشارات حبیبی، ۱۳۵۲
5- ابن بابویه قمی، محمد بن علی (صدوق)، عیون أخبار الرضا، تهران؛ حسین، تحف العقول، تهران، دفتر نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم، بی نا
6- اگ برن و نیم کف، جامعه شناسی، اقتباس ا.ح، آریان پور، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲
7- بانو مور، تی پی، جامعه شناسی، ترجمه سید حسن منصور ، تهران، انتشارات حبیبی، ۱۳۵۵
8- بن نبی، مالک، شروط النهضة، دمشق، دار الفکر للطباعه و النشر، ۱۹۸۴
9- بی نام، حدیث تربیت از سخنان چهارده معصوم ، ج ۳، تهران، نشر پیام آزادی، ۱۳۶۱
10- تمیمی آمادی، عبدالواحات، غررالحکم و دررالکلم، بی نا، بی تا
11- جاودان، محمد، مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی حقوق بشر، قم، دانشگاه مفید، ۱۳۸۲
12- جلالی، محمود و همکاران، کرامت ذاتی انسان نقطه اشتراک دکترین مهدویت و اعلامیه جهانی حقوق بشر، مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی حقوق بشر، قیم. دانشگاه مقیاد. ۱۳۸۲
13- حمید، حمید، علم تحولات جامعه، تهران، انتشارات سیمرغ، ۱۳۵۲
14- خلقی، مسلم، نگرش برون دینی به حقوق بشر، مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی حقوق بشر، قم، دانشگاه مفید، ۱۳۸۲
15- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، زیر نظر محمد حسین معین و جعفر شهیدی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران. ۱۳۲۵
16- رحیمی موقر، جامعه شناسی خانوادگی، تبریز، ۱۳۴۹
17- روشه، گلی، تغییرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، تهران، انتشارات نی، ۱۳۶۶
18- سبحانی، جعفر، منشور جاوید قرآن، تهران، مکتبه الإمام امیر المؤمنین العامة، ۱۳۷۰
19- سیف، علی اکبر، روان شناسی پرورشی، تهران، انتشارات آگاه، چاپ پنجم، ۱۳۷۰
20- شریعتی، علمی، فرهنگ، تمدن و ایدئولوژی، بی تا
21- طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ج ۱۳، تهران
22- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، المکتبه العلمیه الاسلامیه، لانا
23- عمید زنجانی، عباسعلی و محمد مهدی توکلی، «حقوق بشر اسلامی و کرامت ذاتی انسان در اسلام»، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 2، زمستان ۱۳۸۶
24- فروغی، محمدعلی، سپر حکمت در اروپا، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۴۵ فرید، مرتضی، روایات تربیتی از مکتب اهل بیت (علیهم السلام) نیکان تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ پنجم، 1366
25- فیض الاسلام، سید علی نقی، نهج البلاغه، بی تا، بی نا
26- قائمی، علی، مجموعه بحث ها در زمینه نقش مادر در تربیت. قم، مرکز مطبوعاتی دار التبلیغ اسلامی، ۱۳۹۷هج
27- کلینی، محمد، اصول کافی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام)، بی تا
28- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر الأخبار الأئمة الأطهار، ط ۲ موسسه الوفاء، بیروت، ۱۴۰۳هج ۱۹۸۳م
29- مطهری، مرتضی، اسلام و مقتضیات زمان، روزنامه اطلاعات، شماره ۱۷۶۷۴, ۱۵ آذر 1362
30- جلوه های کمال انسان (تفسیر سوره معارج)، تهران، بی تا
31- وثوقی، منصور و نیک خلق، علی اکبر ، مبانی جامعه شناسی، تهران، انتشارات بهینه۱۳۸۶
32- حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، لبنان، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۹ هج
33- میرزایی، علی اکبر و غرویان، محسن ، نهج الفصاحه، قم، انتشارات صالحان، چاپ پنجم، ۱۳۸۷

منبع: مجموعه مقالات مطالعات خانواده در سیره رضوی، تدوینگر: اکرم جواد نعمتی، نویسنده: دکتر معصومه شبستری، انتشارات بنیاد فرهنگی و هنری امام رضا علیه السلام، مشهد، 1391ش، صص 320-285