حضرت ابراهیم (ع) در آتش

آن‌ها تصمیم گرفتند حضرت ابراهیم (ع) را از بین ببرند. گفتند ابراهیم را آتش بزنید، باید کاری انجام دهیم که درس عبرتی برای دیگران باشد تا بعد از این کسی جرأت نکند به خدایان ما توهین کند.

﴿قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ﴾

گفتند: او را بسوزانید و خدایانتان را یارى دهید.

نکتۀ لطیفی در این تعبیری که قرآن کریم بیان کرده نهفته است، این چه خدایی است که نیازمند یاری شما است؟

در هر صورت آتشی به پا کردند و حضرت ابراهیم (ع) را از فاصلۀ دور با منجنیق به سمت آتش پرتاب کردند.

آتش بر حضرت ابراهیم (ع) گلستان شد

اما به خواست خداوند همه نقشه‌های آنها نقش بر آب شد. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿قُلْنا یا نارُ کُونی‏ بَرْداً وَ سَلامّا عَلى‏ إِبْراهیمَ﴾ [3]

گفتیم: اى آتش بر ابراهیم سرد و سلامت باش.

دیدند که آتش بر حضرت ابراهیم (ع) سرد است و ایشان درون آتش هیچ آسیبی نمی‌بیند و از آتش به سلامت بیرون آمد.

هجرت به کنعان

بعد از این اتفاق عجیب حضرت ابراهیم (ع) از آن سرزمین به سرزمین کنعان که همان سرزمین فلسطین کنونی باشد مهاجرت کردند و ادامۀ زندگی این پیامبر الهی و مقدس در سرزمین فلسطین اتفاق افتاده است. در سورۀ عنکبوت می‌خوانیم:

﴿وَ قالَ إِنِّی مُهاجِرٌ إِلى‏ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ﴾ [4]

و [ابراهیم‏] گفت: به درستى که من به سوى پروردگارم مهاجرت مى‌‏کنم،‏ که فقط او تواناى شکست ‏ناپذیر و حکیم است.

به سرزمین دیگری هجرت کردند تا بتوانند در جای دیگری مردم را به سوی خدا دعوت کنند.

فرزند دار شدن در سنین کهولت

حضرت ابراهیم (ع) تا آن زمان فرزنددار نشده بودند؛ خداوند متعال در سنین کهولت به ایشان بشارت داد که ایشان صاحب فرزند می‌شوند، خداوند در سنین کهولت به حضرت ابراهیم (ع) دو فرزند عنایت کرد یکی حضرت اسحاق (ع) و دیگری حضرت اسماعیل (ع) و فرزندی از حضرت اسحاق (ع) که او نیز از انبیاء و صالحین بود؛ یعنی حضرت یعقوب (ع).

﴿وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَهً وَ کُلاًّ جَعَلْنا صالِحینَ﴾ [5]

و اسحاق و یعقوب را به عنوان عطایى افزون، به او بخشیدیم و همه را افرادى شایسته قراردادیم.‏

انتقال هاجر و اسماعیل (ع) به سرزمین حجاز

بعد از این‌ها حضرت ابراهیم (ع) مأمور می‌شوند که حضرت اسماعیل (ع) و همسر خود هاجر را از سرزمین فلسطین به سرزمین حجاز و به مکۀ مکرمه منتقل کنند. این مأموریت از طرف خداوند متعال است برای این‌که سرزمین مکه آباد شود و کعبه به عنوان اولین کانون توحید که توسط حضرت آدم (ع) پایه‌گذاری شده و به خاطر بی‌توجهی انسان‌ها به فراموشی سپرده شده است، بازسازی شود. لذا حضرت ابراهیم (ع) همسر و فرزند خود را همراه خود به سرزمین مکۀ مکرمه آوردند. در سورۀ مبارکۀ ابراهیم به بخش‌هایی از این داستان اشاره شده است:

﴿رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتی‏ بِوادٍ غَیْرِ ذی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقیمُوا الصَّلاهَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَهً مِنَ النَّاسِ تَهْوی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُون﴾ [6]

پروردگارا، همانا من بعضى از فرزندانم را (اسماعیل را به همراه مادرش) در دره‏‌اى بى‏‌کشت و زرع در نزد خانه محترم و مصون تو ساکن کردم، پروردگارا تا نماز را برپا دارند، پس چنان کن که دل‏هایى از مردم به سوى آنها میل کنند، و از محصولات گوناگون روزى آنان گردان، باشد که سپاس‏گزارند.

حضرت ابراهیم (ع) فرزند خود حضرت اسماعیل (ع) و جناب هاجر (س) را در سرزمین مکه ساکن کردند و خود او به سرزمین فلسطین بازگشت، البته هر از چند گاهی به آن‌ها سر می‌زدند. و ماجرا به این صورت است که حضرت اسماعیل (ع) تشنه بود و جناب هاجر در جستجوی آب بین کوه صفا و مروه رفت، تا این‌که اسماعیل (ع) پای خود را بر زمین کوبید و چشمۀ زمزم جوشید.

جوشیدن چشمۀ زمزم باعث شده که پرندگان به آن سمت منتقل شوند و در آن منطقه پرواز کنند. بعضی از قبایل و اقوامی که در اطراف بودند وقتی پرندگان را دیدند متوجه شدند که در این منطقه آب وجود دارد، وقتی جلو آمدند و این چشمه را دیدند، چشمه‌ای که تا به حال سابقه‌ نداشت، فهمیدند که خداوند به این مادر و فرزند لطف کرده و این چشمه از برکت آن‌ها جوشیده است. لذا محبت خاصی به این مادر و فرزند داشتند و ادارۀ امور آن‌ها در طول این مدت توسط آن قبایل انجام گرفت.

بازسازی کعبه

حضرت ابراهیم (ع) به مکه مکرمه رفت و آمد داشتند تا این‌که حضرت اسماعیل (ع) به سنین نوجوانی رسیدند، در این زمان بود که حضرت ابراهیم (ع) مأمور شدند بیت الله الحرام را بازسازی کنند.

﴿وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْماعیلُ‏ُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّهً مُسْلِمَهً لَکَ﴾

یاد کن آن زمانی را که ابراهیم پایه‌های خانه را به همراه اسماعیل بالا می‌برد. دعای آن‌ها این بود می‌گفتند: خدایا از ما بپذیر که تو شنوا و دانا هستی. و پروردگارا، ما را تسلیم (فرمان) خود قرار ده، و از فرزندان ما نیز امتى تسلیم خود پدید بیاور.

اسلام، دین حضرت ابراهیم

دین حضرت ابراهیم (ع) دین اسلام بوده است و لذا در آیات دیگر هم می‌خوانیم که دین و روش اسلام، روش حضرت ابراهیم (ع) است، ایشان در برابر خداوند متعال تسلیم بوده است.

﴿وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حقّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّهَ أَبیکُمْ إِبْراهیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمینَ مِنْ قَبْلُ وَ فی‏ هَذَا لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ﴾ [8]

در راه خداوند چنان که باید جهاد کنید. او شما را برگزید. و برایتان در دین هیچ تنگنایى پدید نیاورد. آیین پدرتان ابراهیم است. او پیش از این و در این امت شما را مسلمان نامید. تا [درروز قیانت] پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر دیگر مردم گواه باشید.

او شما را مسلمان نامیده است، واژۀ مسلمان را حضرت ابراهیم (ع) ابداع کرده؛ یعنی کسانی که تسلیم خدا هستند، هر چه خدا بگوید اجرا می‌کنند. یک نمونه هم در آیه ۶۷ آل عمران است که می‌فرماید:

﴿مَا کَانَ إِبْرَاهِیمُ یَهُودِیًّا وَلَا نَصْرَانِیًّا وَلَٰکِنْ کَانَ حَنِیفًا مُسْلِمًا وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ﴾

ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی، بلکه یکتاپرست و حق گرایی تسلیم بود، و از مشرکان نبود.

آموزش مناسک حج به حضرت ابراهیم (ع)

طبق نقل‌ها حضرت جبرئیل (ع) در سرزمین عرفات مناسک حج را به حضرت ابراهیم (ع) آموزش داد و به خاطر همین به سرزمین عرفات هم عرفه گفته می‌شود، چون آن سرزمین؛ سرزمینی است که حضرت ابراهیم (ع) یاد گرفت چگونه باید خدا را بندگی کند، مناسک حج به ابراهیم (ع) آموزش داده شد.

﴿وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحیمَ﴾

و اعمال عبادى ما را (از حج و قربانى‏‌ها و جاهاى قربانى) به ما نشان ده و بر ما عطف توجه کن، که تویى که بسیار عطوف و توبه‏ پذیر و مهربانى.

پیامبر اکرم (ص) از نسل ابراهیم (ع) است

در آیه بعد حضرت ابراهیم (ع) اینگونه دعا می‌کند:

﴿رَبَّنا وَ ابْعَثْ فیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ﴾ [7]

خدایا در میان فرزندان من پیامبری را از جنس خود آن‌ها مبعوث کن که آیات تو را بر آن‌ها تلاوت کند.

این دعای حضرت ابراهیم (ع) در زمان پیغمبر خاتم (ص) مستجاب شد، این دعای حضرت ابراهیم (ع) اشاره به وجود مقدس و نازنین خاتم الأنبیاء (ص) است. در نسل و ذریۀ ایشان این پیامبر بزرگ الهی به وجود آمدند. نسل و نسب پیامبر خاتم حضرت مصطفی (ص) به حضرت اسماعیل (ع) و به حضرت ابراهیم (ع) می‌رسد. این مختصری از زندگی حضرت ابراهیم (ع) بود.

فرزندان حضرت ابراهیم (ع)

حضرت ابراهیم (ع) دو فرزند داشتند، یکی اسماعیل (ع) و دیگری اسحاق (ع). جناب اسحاق (ع) را در سرزمین بیت المقدس یا همان سرزمین فلسطین و جناب اسماعیل (ع) را در مکۀ معظمه ساکن کردند.

از نسل حضرت اسماعیل (ع) پیامبر گرامی اسلام (ص) در این منطقه به عنوان پیامبری مبعوث شدند. از نسل حضرت اسحاق (ع) هم پیامبران دیگری برای بنی اسرائیل آمدند، حضرت یعقوب (ع) و همچنین حضرت موسی (ع) و حضرت عیسی (ع) پیامبران بنی اسرائیل بودند که از نسل حضرت اسحاق (ع) بودند.

بنابراین، آیین مسیحیت و یهودیت در سرزمین بیت المقدس و آیین اسلام در سرزمین حجاز آغاز شد و در واقع شکل‌گیری این دو آیین در این دو منطقه بوده است. پیامبر گرامی اسلام (ص) در قرآن کریم خود را پیرو حضرت ابراهیم (ع) می‌دانند، خداوند متعال در قرآن کریم به این نکته اشاره فرموده است:

﴿وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حقّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّهَ أَبیکُمْ إِبْراهیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمینَ مِنْ قَبْلُ وَ فی‏ هَذَا لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ﴾

در راه خداوند چنان که باید جهاد کنید. او شما را برگزید. و برایتان در دین هیچ تنگنایى پدید نیاورد. آیین پدرتان ابراهیم است. او پیش از این و در این امت شما را مسلمان نامید. تا [درروز قیامت] پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر دیگر مردم گواه باشید.

او شما را مسلمان نامیده است، واژۀ مسلمان را حضرت ابراهیم (ع) ابداع کرده؛ یعنی کسانی که تسلیم خدا هستند، هر چه خدا بگوید اجرا می‌کنند.

در میان انبیای الهی کتاب‌های آسمانی نیز وجود داشته است که خداوند متعال در قرآن کریم به تورات اشاره می‌کند که بر حضرت موسی (ع) نازل شد و در واقع کتابی برای هدایت بنی اسرائیل بود.

﴿وَ آتَیْنا مُوسَى الْکِتابَ وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَنی‏ إِسْرائیلَ أَلاَّ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونی‏ وَکیلاً﴾ [9]

ما به موسی کتاب دادیم و این کتاب را مایۀ هدایت برای بنی اسرائیل قرار دادیم که شما به غیر خدا توکل نکنید و غیر خدا را وکیل قرار ندهید.

حضرت عیسی (ع) نیز پیامبری برای بنی اسرائیل و برای هدایت آن‌ها بعد از حضرت موسی (ع) بودند که در سورۀ آل عمران به این نکته اشاره شده است:

﴿وَ رَسُولاً إِلى‏ بَنی‏ إِسْرائیلَ﴾ [10]

[حضرت عیسی (ع)] فرستاده شده‌ای به سوی بنی اسرائیل بود.

حضرت عیسی (ع) آمدند تا انحرافاتی که بعد از حضرت موسی (ع) در امت ایشان ایجاد شده اصلاح کنند.

پیامبر گرامی اسلام (ص) پیرو حضرت ابراهیم (ع)

پیامبر گرامی اسلام (ص) قبل از بعثت بر آیین حضرت ابراهیم (ع) بودند و قبل از این‌که ایشان به پیامبری نائل شوند مشی و مرام و مذهب ایشان، مذهب حضرت ابراهیم (ع) بود، آیین ابراهیم (ع) که اسلام و دین حنیف و دوری از شرک و بت‌پرستی بوده است.

با این‌که پیامبر گرامی اسلام (ص) در منطقه‌ای زندگی می‌کردند که آن منطقه سرشار از بت‌پرستی بود، در درون خانۀ کعبه بت‌هایی را نگه می‌داشتند، اما پیغمبر گرامی اسلام (ص) پیرو حضرت ابراهیم (ع) و مخالف با بت‌پرستی بودند و هرگز بت نپرستیدند و حتی از گوشت قربانیِ برای بت، تناول نکردند.

پایه ‌گذاری اسلام

دین مبین اسلام توسط حضرت ابراهیم (ع) پایه ‌گذاری شد و به وسیلۀ پیامبر گرامی اسلام (ص) تکمیل شد، حتی مشرکین حجاز هم مدعی بودند که بر آیین حضرت ابراهیم (ع) هستند. در برخی از آیات سورۀ مبارکۀ آل عمران می‌خوانیم که آن‌ها مدعی بودند حضرت ابراهیم (ع) از آن‌ها است، حتی یهودیان و مسیحیان مدعی بودند که ابراهیم از آن‌ها است یعنی همه حضرت ابراهیم (ع) را به نوعی از خود می‌دانستند و خود را پیرو او می‌دانستند.

لذا مشرکین حجاز نیز حج به جا می‌آوردند اما حج آن‌ها حجی آمیخته به خرافات بود، به صورت برهنه و مختلط در اطراف کعبه طواف می‌کردند، سوت می‌کشیدند، کف می‌زدند و مناسک آن‌ها این بود، در واقع مناسک حضرت ابراهیم (ع) را به شکل فاجعه‌ آمیزی منحرف کرده بودند.

پیامبر گرامی اسلام (ص) درصدد اصلاح انحرافاتی که در آیین حضرت ابراهیم (ع) بود برآمدند و توانستند دین مبین اسلام را در منطقۀ حجاز پایه‌گذاری کنند و بعد هم این دین توسعه پیدا کند و بحمد الله به دست ما برسد. خدا را شاکر هستیم که پیرو پیامبر خاتم (ص) هستیم.

تاریخ انسان

مجموعه‌ای از درس‌های تاریخ انسان توسط استاد ارجمند دکتر سید محسن میرباقری در موسسه نورالمجتبی علیه السلام تدریس شده است. این مجموعه به بررسی تاریخ انبیای الهی از ابتدای خلقت تا کنون می‌پردازد. شما می‌توانید برای آشنایی بیشتر با این درس به اینجا مراجعه کنید.

[1]. سوره انعام، آیات 74 تا 79.

[2]. سورۀ انبیاء، آیۀ 51.

[3]. سورۀ انبیاء، آیات 51 تا 70.

[4]. سورۀ عنکبوت، آیۀ 26.

[5]. سورۀ انبیاء، آیۀ 72.

[6]. سورۀ ابراهیم، آیۀ 37.

[7]. سورۀ بقره، آیات 128 و 129.

[8]. سورۀ حج، آیۀ 78.

[9]. سورۀ اسراء، آیۀ 2.

[10]. سورۀ آل عمران، آیۀ 49.