9. پیام های بهداشتی ماه مبارک رمضان

صُومُوا تَصِحُّوا

مهم ترین پیام بهداشتی ماه مبارک رمضان، کم خوری و پرهیز از زیاده روی در خوردن است. انسان روزه دار تمرین کم خوردن را از ماه رمضان آغاز می کند.

امروزه از نظر علمی ثابت شده که پرخوری هم عمر را کم می کند و هم سلامت را از انسان می گیرد، به گونه ای که منشأ بسیاری از بیماری ها را پرخوری می دانند.

از ارسطو پرسیدند: چرا کم می خوری؟ گفت: من می خورم برای اینکه بمانم و دیگران می مانند برای اینکه بخورند. بگذار زیاد بخورند. آنان که پرخورند، هم عمرشان کم است هم به معارف دسترسی ندارند.

پرخوری افزون بر گرفتن سلامت جسمی از انسان، فهم و اندیشه و شعور را از انسان می رباید. اگر انسان بخواهد به اسرار عالَم راه پیدا کند، چاره ای جز سبک بار بودنِ درون ندارد.

سلامتی، یکی از مسائل مهمی است که در تشریع حکم روزه در نظر گرفته می شود. بسیارند بیماری هایی که از روزه می توان برای درمان آنها استفاده کرد.

با روزه یک ماهه ماه رمضان، مواد اضافی و چربی های ذخیره شده بدن به مصرف می رسد. در همین مدت، بدن انسان خانه تکانی می شود و معده و دیگر اندام های گوارشی، دوران استراحت لازم را پشت سر می گذارد.

روزه دار به وسیله روزه، مواد عفونی را نابود و ریشه بیماری ها را قطع می کند. اگر قرار باشد برای از میان بردن این رسوبات از داروهای گوناگون استفاده شود، این داروها خواه و ناخواه بر بافت های سالم بدن آثار منفی خواهند داشت.

بر اثر گرسنگی، فعالیت های حیاتی و فعل و انفعالات بیولوژیکی در درون سلول ها کاهش می یابد و روزه دار رفته رفته به حالت ضعف و رخوت دچار می شود. به همین دلیل، هنگام افطار و رسیدن غذا به بدن، شوک عمومی در سراسر بدن ایجاد می شود و بر اثر تکرار این عمل در طول یک ماه، بدن فرصت مناسبی را برای رفع سم جمع شده در سلول ها پیدا می کند.

یکی از راه های مبارزه با چاقی، برنامه روزه داری است. انسان روزه دار، کالری و آب کمتری دریافت می کند و برای تأمین این کمبود، چربی های اضافه خود را می سوزاند. در نتیجه، وزن اضافی بدن از میان می رود، به شرط اینکه هنگام افطار و سحر از پرخوری پرهیز شود.

در طبّ امروز، اثر معجزه آسای «امساک» در درمان انواع بیماری ها انکارشدنی نیست و کمتر پزشکی است که در نوشته های خود، به این حقیقت اشاره ای نکرده باشد.

عامل بسیاری از بیماری ها، زیاده روی در خوردن غذاهای گوناگون است؛ زیرا مواد اضافی و جذب نشده به صورت چربی های مزاحم در نقاط گوناگون بدن باقی می مانند و محلی برای پرورش انواع میکروب های بیماری زا می شوند. در این حال، بهترین راه برای مبارزه با این بیماری ها، روزه است.

بیشتر دانشمندان، روزه را راه درمان بسیاری از بیماری ها می دانند. اسلام نیز بیش از هزار سال پیش، در یک جمله پرمعنی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به این حقیقت اشاره کرده است: «معده، لانه بسیاری از بیماری هاست و امساک بهترین درمان هاست».

گاهی انسان با کوچک ترین فشار روحی و روانی، از پا می افتد، در حالی که روزه داری، ضریب مقاومت و تحمل انسان را بالا می برد.

روزه، ارتباط معنوی انسان را با خدا قوی می کند. به همین سبب، چون روزه دار به یک منبع نامحدود قدرت پیوسته است، در برابر مشکلات و سختی های زندگی، خود را نمی بازد و دچار افسردگی نمی شود.

روزه، نسخه خداوند برای درمان و شفای دردها و آرامش بخشیدن به روح و جان انسان هاست. روزه نوعی پرهیز از آلودگی های روحی و تصفیه معنوی است.

روزه به انسان عزت و کرامت می بخشد و اعتماد به نفس روزه دار را بالا می برد؛ زیرا او در دانشگاه رمضان، درس مقاومت و دست رد زدن به کشش های دنیوی را می آموزد.

دکتر کارلوی امریکایی می نویسد:

هر شخص بیمار باید هر سال مدتی از غذا پرهیز کند؛ زیرا تا زمانی که غذا به شما می رسد، میکروب ها در حال رشدند، ولی هنگامی که از غذا پرهیز می کنید، میکروب ها روز به روز ضعیف می شوند... روزه ای که اسلام واجب کرده، بزرگ ترین ضامن سلامتی است.

الکسی سوفورین می نویسد:

نود و پنج درصد بیماری های مردم از پرخوری و سوءتغذیه سرچشمه می گیرد. آن گاه که انسان امساک می کند و دوران روزه کامل خود را می گذراند، بدن کم کم از غذاهای ذخیره شده استفاده می کند و از اندوخته های داخلی برای انرژی مصرفی خود بهره برداری می کند.

دکتر روبرت بارتلو می گوید:

شکی نیست که روزه از وسایل مؤثر در نجات از میکروب های مضر است.

دکتر عبدالعزیر سلیمان می گوید:

روزه در موارد بسیاری مورد استفاده و راه علاج است. در حالت های بیشتری نیز سبب حفظ سلامت بدن است.

10. تفاوت روزه با ریاضت های غیردینی (پرسش و پاسخ)

آیا روزه نوعی ریاضت نیست؟ اگر چنین است، تفاوت آن با ریاضت های غیردینی در چیست؟

ریاضت در لغت به معنای: تحمل رنج برای تهذیب نفس و تربیت خود یا دیگری؛ تمرین، کوشش و گوشه نشینی همراه با عبادت آمده است.

در اصطلاح نیز به این معنا است: تحمل رنج و مشقت و از نظر جسمانی خود را در محدودیت قرار دادن و در قبال آن به توان مندی های روحی رسیدن.

ریاضت گونه هایی دارد: ریاضت به صورت مطلق، قطع نظر از آموزه های دینی؛ ریاضت در قالب آموزه های دینی و بر اساس معیارهای شرعی.

گونه های ریاضت تفاوت هایی دارند که عبارتند از:

1. ریاضت به معنای مطلق عبارت است از اینکه انسان از هر راه ممکن، جسم خود را به سختی بیندازد تا از نظر روحی مهارت ها و توان مندی هایی به دست آورد. البته بدون توجه به اینکه آیا چنین عملی از نظر شرع و مبانی دینی صحیح است یا نه.

باید گفت در ریاضت های دینی مانند روزه، هرگز فرد از چارچوب شریعت خارج نمی شود و هر قدرت و نیرویی برای او مطلوب نیست. او بر اساس احکام الهی روزه می گیرد؛ زیرا انجام احکام دینی، برای این است که انسان در حوزه بندگی خدا قرار گیرد و به مقام قرب الهی برسد. پس نتیجه و اثر ریاضت های شرعی و غیرشرعی کاملاً با هم متفاوت است.

2. در ریاضت دینی، انسان اجازه ضرر زدن به خود یا به دیگری را ندارد و اعمال او همواره باید فایده عقلایی داشته باشد. در حالی که مرتاض غیردینی، گاه عملی را به این سبب انجام می دهد که موجب تقویت اراده شود و به این موضوع که ممکن است برای جسم او ضرر داشته باشد، توجهی ندارد.

3. در ریاضت های الهی، قصد و انگیزه الهی است، ولی معلوم نیست مرتاض چنین هدفی داشته باشد.

4. فرق چهارم، به کارگیری نتایج ریاضت است. یک انسان مؤمن که در قالب عمل به احکام الهی به کمالاتی دست می یابد، هرگز حاضر نیست از این کمال به دست آمده، سوءاستفاده کند و آن را در راه حرام به کار گیرد، ولی مرتاض ممکن است در اثر ریاضت، توان مندی هایی به دست آورد و در راه نادرست و غیرمشروع از آن استفاده کند.

11. روزه در آیینه شعر فارسی

* * *

از همان آغاز که رودکی، پدر شعر فارسی، بلندبنای کاخ ادب را برافراشت، مفردات روزه، رمضان، صوم و صیام در آیینه شعر فارسی بازتاب یافت. این امر در تمامی انواع شعر مدحی، اخلاقی، تعلیمی، غنایی و رثا دیده می شود. در شعر شاعران دوره اول، کاربردها سطحی است و از اعلام ماه رمضان یا عید رمضان و مبارک باد گفتن آن فراتر نمی رود.

* * *

* * *

* * *

* * *

* * *

* * *

* * *

دیدگاه ناصرخسرو، شاعر تعلیمی و دینی مذهب اسماعیلیه، از شاعران پیشین فراتر می رود. وی اگرچه پرسشی را که درباره روزه و دیگر احکام شریعت شده بود، بی جواب می گذارد:

ولی مخاطب خود را به تأمل درباره این حکم عبادی فرا می خواند و می گوید:

خاقانی، شاعر تعلیمی، علاوه بر آنکه در شعر خود از مفردات صوم و صیام سود جسته صیام را از بهترین سکنات نفس دانسته است:

وی در توحید و معراج حضرت ختمی مرتبت گوید:

و در واقعه حبس و عزلت خود گوید:

* * *

مولانا در کلیات شمس، روزه مریم را برای نفس شکم خوار توصیه می کند:

* * *

خاقانی از مضمون روزه گرفتن و افطار کردن، در شعر غنایی، مدحی و رثایی نیز سود جسته است. وی در شعر غنایی می گوید:

و در شعر مدحی می گوید:

* * *

و در شعر رثایی نیز روزه گرفتن را به معنی ترک و قطع علاقه به کار برده است، آنجا که از زبان امیر رشیدالدین، فرزند درگذشته اش می گوید:

* * *

در آثار سعدی، شاعر معرفت و اخلاق نیز توجه به روزه و شرایط آن دیده می شود. در یک مورد شاعر، توجه کامل به خدا را مطرح کرده است و روزه و عبادتی را که ریا و سمعه ای در آن طرح شود، مطرود می داند:

* * *

و در موردی دیگر تهمت و غیبت را از مبطلات روزه می داند و می گوید:

* * *

سعدی در شعر غنایی نیز از مضمون روزه و ماه نو غافل نبوده و هلال ابروی دوست را هلال عید خود یافته است:

* * *

بهترین مضامین و عمیق ترین مفاهیم، در کلیات شمس به چشم می خورد. شاعر شوریده مکتب عرفان، با شریعت پیوند ناگسستنی دارد. از این رو، با حلول ماه رمضان، ماه معراج آدمی، ماه پرورش عیسای روح، ماه بریدن از نان و رسیدن به جانان به وجد می آید:

* * *

در غزلی دیگر ماه رمضان را موجب شکستن قلب ضلالت و رسیدن به لشکر ایمان، ماه حیات جان، ماه صبر، ماه نزول قرآن، عروج روح و ماه دریده شدن پرده های ظلمت و پیوستن به ملائکه و مقربین می خواند:

جان ز قطعیت برست، دست طبیعت ببستقلب ضلالت شکست لشکر ایمان رسید

لشکر «والعادیات» دست به یغما نهادزآتش «والموریات» نفْس به افغان رسید

البقره راست بود موسی عمران نمودمرده ازو زنده شد چونک به قربان رسید

روزه چو قربان ماست زندگی جان ماستتن همه قربان کنیم جان چو به مهمان رسید

صبر چو ابریست خوش، حکمت بارد ازوزانک چنین ماهِ صبر بود که قرآن رسید

نفْس چو محتاج شد روح به معراج شدچون در زندان شکست جان بر جانان رسید

پرده ظلمت درید، دل به فلک برپریدچون ز ملک بود دل باز بدیشان رسید

زود ازین چاه تن، دست بزن در رَسَنبر سر چاه آب گو: «یوسف کنعان رسید»

دست و دهان را بشو، نه بخور و نی بگوآن سخن و لقمه جو، کان به خموشان رسید

مولانا روزه را مادری می داند که کریمانه به سوی اطفال خویش آمده است، پس نباید دامان چنین مادری را آسان از دست کشید:

* * *

و در جایی دیگر به زیبایی بسته شدن درهای دوزخ و گشوده شدن درهای بهشت را بیان می کند.

* * *

دیوان حافظ نیز از برکت ماه رمضان بی بهره نبوده است. حافظ در دیوان خود 5 بار واژه «روزه»، 3 بار «رمضان»، 2 بار «صیام» و یک بار «روزه دار» را به کار برده است. کاربرد این مضمون تقریباً در تمامی غزل ها یکسان است و شاعر در بیشتر آنها به آمدن ماه رمضان و برچیدن جام می یا دیده شدن هلال عید و در دادن جام و قدح اشاره کرده است.

* * *

هدیه روزه داران

وقت سحر

امام خمینی

امساک عارفانه

شفیعی مازندرانی

ماه آزادی از همه زنگار

شفیعی مازندرانی

12. ضیافت آسمانی (پیام کوتاه)

روزه ماه رمضان، سپر عذاب الهی است.

فلسفه روزه و نماز و زکات، سازندگی و تزکیه و فروتنی به پیشگاه حضرت حق است.

برای هر چیز دری است و درِ عبادت، روزه داری است.

برای هر چیزی زکاتی است و زکات بدن، روزه است.

خودداری از لذت های دنیا، سودمندترین روزه گرفتن هاست.

نماز، روزه و زکات سه نشانه عابد است.

روزه، صورت شیطان را سیاه می کند و صدقه، کمرش را می شکند.

روزه، غرایز گمراه کننده جسمانی را سرکوب می کند و جلو طغیان آنها را می گیرد.

روزه، تمرین مقاومت و ورود در میدان های عبودیت الهی است.

روزه؛ یعنی رهایی از کوچه های مه آلود نفس و دل سپاری به شط زلال نیایش.

سلام بر میهمانان خدا

سلام بر میهمانان خدا! سلام بر روزه داران! سلام بر آنان که با نیروی ایمان، تمایلات نفسانی خود را مهار کرده و توانسته اند خود را از آلودگی های گناه دور نگه دارند و پاک زندگی کنند.

سلام بر کسانی که حرمت ماه رمضان را نگاه داشته اند و از برکت و فضیلت های این ماه بهره مندند.

و سخنی با تو ای روزه دار عزیز!

روزه دار عزیز! تو میهمان خدایی! تو مشمول آمرزش و رحمت او هستی! نفس کشیدن تو ثواب تسبیح و خواب تو، ثواب عبادت را دارد. پس قدر خود را بدان!

برادر و خواهر عزیز روزه دار! بیا قدر این درهای رحمتی را که به سوی ما گشوده شده است، بدانیم! توبه و استغفار کنیم و تصمیم جدی بر تغییر حال و رفتار خود بگیریم. حال که خداوند به ما توفیق داده و رمضان این سال را نیز درک کردیم، بیا از گناه فاصله بگیریم، در محضر پروردگار به گناهان خود اعتراف کنیم، اشک پشیمانی بریزیم و با دلی سوخته، بخشایش الهی را بخواهیم.

روزه، ندایی الهی است و ای مؤمنان و ای مسلمانان! مخاطب شما هستید. خدا با شماست، به هوش باشید! خدا شما را ندا کرده است. پس باید به ندای او پاسخ دهید. شمایید که دعوت او را اجابت می کنید و شمایید که فرمان روزه را پذیرفته اید. پس بشتابید به استقبال ماه مبارک رمضان و بکوشید تا مراسم روزه داری این ماه را که نمایش عظیم وفاداری و استقامت و التزام جامعه ما به احکام دین است، هر چه بهتر انجام دهید!

بدا به حال کسی که ماه رمضان را به گناه و معصیت به سر برد و از آمرزش خدا محروم شود و افسوس به حال کسی که از روزه فقط تشنگی و گرسنگی را درک کند و به حقیقت روزه و روزه داری پی نبرد.

روزه دار موفق و بااراده! حال که در دانشگاه الهی؛ یعنی ماه رمضان ثبت نام کردی و به یادگرفتن اصول عالی انسانیت و ریاضت نفس و قدرت اراده اشتغال داری، همه دروسی را که در این مدرسه به تو یاد می دهند، خوب به خاطر بسپار و آنها را در زندگی خود به کار بگیر.

بیایید در ماه مبارک رمضان تصمیم بگیریم و تلاش کنیم تا آنجا که می توانیم به اسلام و قرآن و هدف های عالی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام یاری رسانیم، دِینِ خود را به دین اسلام ادا کنیم و فردی خیرخواه و خدمت گزار برای جامعه باشیم.

13. کتاب شناسی روزه

فلسفه و اسرار روزه و ماه رمضان

1. خردمند نجفی، سید احمد، فلسفه دو حکم اسلام: روزه و موسیقی، قم، دارالتبلیغ اسلامی، 1360.

2. حیدری کاشانی، حسین، فلسفه روزه یا مناظره استاد و دانشجو، قم، اندیشه، 1371.

3. حسین زاده، احمدرضا، پیمانه عشق، قم، سماء، 1382.

4. شجاعی، محمد، پرتویی از اسرار روزه، تهران، طراحان نشر، 1371.

5. شیخ الاسلام، محمد، فلسفه و ارکان و شرایط نماز و روزه و زکات، بی جا، انتشارات کردستان، 1377.

6. طباطبایی نسب، محمدرضا، پرتویی از رمضان، تهران، نورالائمه علیهم السلام ، 1381.

7. فیض کاشانی، محمدحسن، برنامه ارتباط با خدا در ماه مبارک رمضان و فلسفه روزه، مترجم: اسدالله ناصح، تهران، محمدی، 1367.

8. کمیلی، مجتبی، رمضان ماه خودسازی و معنویت، قم، نورگستر، 1381.

9. کریمی جهرمی، علی، اسرار لیالی قدر، بی جا، طرح فرهنگی قدر، بی تا.

10. ملکی تبریزی، میرزاجواد، روزه از دیدگاه عارفان، ترجمه: مؤسسه تحقیقات اسلامی فقاهت، تهران، 1374.

11. مقدسیان، عبدالمنتظر، ماه خدا، باختران، مؤلف، 1405 ه . ق.

12. نبوی، ابوالفضل، حکمت و فلسفه نماز و روزه، تهران، مکتب قرآن، 1378.

13. نجفی قوچانی، احمد، روزه عارفان، تهران، تأویل، 1379.

احکام روزه

14. اسدی، علی محمد، روزه ضیافت اللّه (روشی در بیان احکام روزه)، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، 1364.

15. حق جو، محمدحسین، احکام و آداب روزه (ویژه نوجوانان)، قم، مرکز فرهنگی انتشاراتی المهدی، 1374.

16. ستاد اقامه نماز وزارت بهداشت و درمان، احکام نماز و روزه بیماران، تهران، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی شهروند، 1378.

17. شاهرودی، محمدحسین، گزیده ای از احکام روزه، قم، آل المرتضی، 1378.

18. صادقی تهرانی، محمد، نگرشی جدید بر نماز و روزه مسافران، تهران، امید فردا، 1380.

19. عقیل زاده، محمد، اللولوء والمرجان در احکام روزه و ماه رمضان، تهران، احسان، 1381.

20. فقیهی، محمدعلی، احکام روزه و زکات فطره، قم، روح، 1370.

21. فلاح زاده، محمدحسین، احکام روزه، تهران، امیرکبیر، 1369.

22. قربانیان، رضا، احکام ماه رمضان، اصفهان، مؤلف، 1370.

23. محمدی نیا، اسداللّه ، حکمت روزه همراه با احکام روزه از نظر هشت تن از مراجع بزرگوار تقلید، قم، نصایح، 1375.

24. مستو، محی الدین، احکام، اسرار و فواید روزه، مترجم: عبدالعزیز سلیمی، تهران، احسان، 1377.

25. موگهی، عبدالرحیم، رساله نمونه احکام روزه طبق فتاوای امام خمینی و آیات عظام بهجت، تبریزی، زنجانی، سیستانی، صافی و...، قم، شفق، 1378.

26. مدرسی، محمدتقی، الفقه الاسلامی: احکام روزه، مترجم: علی صحت، تهران، محبان الحسین علیه السلام ، 1378.

27. ناصح علوان، عبداللّه ، فضایل رمضان و احکام روزه، مترجم: عثمان رادچی، تهران، مترجم، 1381.

آداب، آثار و فواید روزه

28. احمدی، زین العابدین، حسن علی، رمضان ماه خدا، قم، میثم تمار، 1377.

29. استادی، رضا، سی مجلس پیرامون قرآن و عترت ویژه مبلغان، مربیان، محافل قرآنی و ماه رمضان، قم، دارالکتاب نوح، 1377.

30. استاد ولی، حسین، ماه رمضان در بیان پیامبر صلی الله علیه و آله ، تهران، منیر، 1379.

31. احدی امیرکلایی، مهدی، سیره ماه رمضان و روزه داران، قم، محمدوفایی، 1379.

32. اصفهانی، محمدمهدی، بهداشت تغذیه در روزه داری، تهران، مؤسسه فرهنگی جهان رایانه کوثر، 1380.

33. بابا صفری، محمدسعید، یکصد و پنج سؤال و جواب درباره روزه، ارومیه، حسینی اصل، 1382.

34. پناهیان، محمدحسین، رمضان در آیینه تاریخ، بی جا، مرکز نشر دانشگاهی، 1373.

35. ثابت قدم، مرتضی، ماه رمضان، انس با خدا، اصفهان، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1380.

36. جعفری، حبیب الله، اهمیت پزشکی روزه در سلامت انسان، تهران، امیرکبیر، 1379.

37. جعفری، مهدی، جشن میهمانی خدا (و جنگ دینی، تاریخی، ادبی ماه رمضان)، تهران، نشر جلی، 1375.

38. حسینی نیک، حسین، روزه، گامی به سوی خویشتن داری، تهران، معارف، 1373.

39. حیدریان، ام البنین، دانستنی های ماه مبارک رمضان (ویژه نوجوانان)، قم، جامعه مدرسین قم، 1380.

40. رکنی، صالح، هدیه رمضان، در بیان ویژگی های روزه و رمضان و آداب آن، قم، نورالاصفیاء.

41. رسولی محلاتی، هاشم، سخنی درباره روزه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378.

42. رجبی نیا، داوود، بر سفره محبوب، قم، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، 1379.

43. رئیسی رستگار، حجت، نگرشی در روزه، مشهد، 1370.

44. روحانی، محمود، رمضان، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1364.

45. رویحه، امین، درمان بدون دارو، معالجه امراض به وسیله آب، هوا، روزه و غذا، تهران، کاوش، 1370.

46. ربانی، محمدرضا، صوم ربانی، تهران، دانا، 1382.

47. سازندگی، علی، روزه، سازنده فرد و جامعه، کرمان، عقیدتی سیاسی، 1362.

48. سعید، حسن، خدا و رمضان، تهران، کتاب خانه چهل ستون، 1372.

49. سیدموسوی، محمد، آداب روزه و ماه رمضان، اهواز، خوزستان، 1374.

50. شیرازی، محمدحسین، دانستنی های روزه، قم، کانون نشر اندیشه های اسلامی، 1368.

51. شهاب پور، عطاءاللّه ، روزه؛ فواید دینی، روحانی و جسمی، اخلاقی و اجتماعی، تهران، کانون حکمت، 1381.

52. شوشتری، جعفر بن حسین، تجلی عشق و عرفان در رمضان و عاشورا، تهران، جهان آرا، 1378.

53. شیخ الاسلامی، حسین، ارزش و اهمیت ماه مبارک رمضان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1370.

54. شهاب، محمدعلی و باقری، حسن، رمضان بهار دل ها، تهران، نشر نذیر، 1378.

55. شهاب پور، عطاءاللّه ، روزه و فوائد آن، تهران، کانون حکمت، 1340.

56. شیرازی، سیدمحمد، روزه و ماه خدا، مترجم: مصطفی زمانی، قم، پیامبر اسلام، بی تا.

57. صبوری اردوبادی، احمد، بهداشت اسلامی، اهمیت روزه از نظر علم، تهران، هدی، 1360.

58. ضیایی یزدی پور، مسعود، روزه، مهمانی خدا، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1382.

59. ضرابی، احمد، با امام در میهمانی خدا، مشهد، مؤسسه فرهنگی پیوند با امام رحمه الله ، 1378.

60. عزیزی، عباس، ثواب روزه در ماه های رمضان و...، قم، صلاة، 1380.

61. علم الهدی، حمید، ضیافت، تهران، انتشارات مدرسه، 1374.

62. فیض کاشانی، محمدمحسن، مختصری در آداب روزه (متن ترجمه از محجة البیضاء)، مترجم: عادل نادرعلی، بی جا، مؤلف، 1366.

63. فهمی، محمدرضا، فضیلت های ماه مبارک رمضان، ارومیه، مؤلف، 1382.

64. قدوسی، حسین، روزه (اردوگاه تربیتی رمضان)، تبریز، شهرداری تبریز، 1373.

65. کمالی کاخکی، محمد، روزه طبی، تهران، سرمدی، 1378.

66. کریمی جهرمی، علی، سیمای رمضان در صحیفه سجادیه، قم، تشیع، 1374.

67. کریمی، علی، آیین روزه داری، قم، مهر استوار، بی تا.

68. گنجی، ایوب، چگونه ماه رمضان را سپری نماییم؟، تهران، 1381.

69. محمدی همدانی، اصغر، توشه رمضان، تهران، زعیم، 1379.

70. مؤسسه البلاغ، روزه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1371.

71. مظلومی، رجب علی، درس های رمضان، تهران، آفاق، 1369.

72. مردانی، محمدعلی، در فضیلت ماه مبارک رمضان، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1373.

73. مؤسسه پژوهشی علمی فرهنگی طلیعه منطق، کلید رحمت، قم، انصاریان، 1378.

74. مقدسیان، عبدالمنتظر، ماه مبارک رمضان، ماه عبادت، رحمت، برکت و...، تهران، مؤلف، 1364.

75. موسوی راد، سید حسین، روزه درمان بیماری های روح و جسم، قم، جامعه مدرسین، 1364.

76. فویل، آلن، شفای طبیعی، مقدمه ای بر شفای طبی و... روزه...، مترجم: کیومرث دانش گر، تهران، واژه، 1366.

77. نجفی، گودرز، نقش روزه در سلامتی انسان، تهران، مفید، 1373.

78. نظری منفرد، علی، روزه و رمضان، قم، هجرت، 1403 ه . ق.

79. وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، تهران، سروش، 1370.

80. وحید، مصطفی، شهر خدا، فضیلت، ادعیه، اعمال و... سحرهای ماه رمضان، تهران، مرکز نشر و تحقیقات قلم آشنا، 1379.

81. یوسفی، معصومه، فضیلت و اعمال ماه مبارک رمضان، تهران، کائنات، 1379.

آیات و احادیث روزه

82. حسینی، مسعود، ضیافت الهی، چهل حدیث پیرامون روزه، فرخ شهر، جهان بین، 1380.

83. فلاح زاده، محمدحسین، چهل حدیث روزه و رمضان، قم، معروف، 1378.

84. قائم پناه، حسن، روزه در قرآن، فرخ شهر، جهان بین، 1381.

85. لواسانی، علی، چهل حدیث روزه، تهران، منیر، 1380.

86. مؤسسه پیام امام هادی علیه السلام ، انوار درخشان، چهل حدیث معتبر به انضمام خطبه شعبانیه رسول اکرم صلی الله علیه و آله و خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام پیرامون روزه و ماه رمضان، قم، مؤسسه امام هادی علیه السلام ، 1378.

87. میرعظیمی، جعفر، روزه از دیدگاه قرآن و عترت، قم، رسالت، 1373.

88. مطهر، محمد، گل ماه، چهل حدیث روزه، قم، آل طه، 1381.

89. موسوی، حسن، نماز و روزه در نهج البلاغه، قم، محمد وفایی، 1379.

90. میرمنافی، سعید، چهل حدیث، ماه رمضان، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی گرگان، 1378.

خاطرات، قصص و حکایات

91. حداد عادل، غلام علی، سحرخیزان تنها (خاطراتی از روزه گرفتن نوجوان ها)، تهران، مدرسه، 1375.

92. خطیبی، محمدرضا، روزه و نوجوان (خاطره های ماه رمضان)، قم، مؤلف، 1376.

93. خلیلی، سپیده، می خواهم روزه بگیرم (داستان)، تهران، افق، 1375.

94. سازمان تبلیغات اسلامی، چهار فصل کوچ (روزه در اردوگاه های اسیران ایرانی)، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1382.