اول ـ آداب روزه

روزه داشتن قوم یهود به پرهیز از غذا و آب محدود نمی شد و با آداب ویژه ای همراه بود، مانند:

1. قربانی کردن؛

2. دعا و اعتراف به گناه و توبه؛

3. پوشیدن لباس مندرس، و خاک یا خاکستر بر سر نهادن؛

4. خواندن تورات.

دوم ـ روزه های مرسوم

بر اساس یک طبقه بندی، روزه های مرسوم در آیین یهود را می توان به سه طبقه اصلی تقسیم کرد:

1. روزه های حکم شده در کتاب مقدس یا روزه های واجب شده به مناسبت رویدادهای مطرح شده در کتاب مقدس از جمله:

ـ سال روز ویرانی بیت المقدس؛

ـ سال روز رخنه کردن دشمنان یهود به شهر اورشلیم و فتح آن به دست رومی ها؛

ـ سال روز محاصره اورشلیم به دست بخت النصر، پادشاه بابل.

2. روزه های تعیین شده از سوی عالمان یهود.

3. روزه های شخصی که وقت مشخصی ندارد و افراد با توجه به رویدادهای ویژه ای می گیرند، ازجمله:

ـ سالگرد فوت والدین یا معلم؛

ـ روزه عروس و داماد در روز ازدواجشان تا هنگام انجام مراسم ازدواج؛

ـ روز صدور حکم اعدام (اعضای دادگاه روزه می گرفتند)؛

ـ اگر صفحه ای از اسفار خمسه در میان جمعی بر زمین می افتاد، حاضران یک روز روزه می گرفتند.

سوم ـ زمان روزه

بر اساس کتاب های عهد قدیم، وقت روزه که با پرهیز کامل از غذا و نوشیدنی، استحمام، ارتباط جنسی، پوشیدن کفش و استفاده از روغن برای مو، همراه بود، از غروب آفتاب تا شامگاه روز بعد بوده است. زنان باردار و شیرده (با رعایت شرایطی) و همه کسانی که سلامتی شان در خطر بود، از روزه معاف می شدند.

دو ـ دین مسیح

حضرت عیسی علیه السلام و پیروان او نیز بر اساس آیین یهود به روزه عمل می کردند و توجه داشتند که روزه حقیقی آن است که به هیچ کار بدی دست نزنند و با قلبی خالص، خود را وقف خدمت به خداوند کنند.

اول ـ روزهای روزه

1. روزه روز جمعه پیش از عید پاک؛

2. روزه چهل روز پیش از عید پاک؛

3. روزه چهل روز پیش از هفته مقدس؛

4. روزه چهارشنبه و جمعه هر هفته؛

5. دیگر روزهای مقدس؛

دوم ـ آداب پرهیز

در آیین مسیحیت، پرهیز تمام و کمال از خوردن و آشامیدن بسیار کم دیده می شود و پرهیز از برخی غذاها و برخی امور مطرح است. برای مثال:

ـ پرهیز از گوشت و کره؛

ـ پرهیز از شیر، ماهی و تخم مرغ؛

ـ پرهیز از میوه های آبدار، آب میوه و استحمام؛

ـ پرهیز از سرگرمی، مزاح و اسب سواری؛

در واقع، آنان با پرهیز از برخی خوردنی ها و امور فرح بخش، ارتباط روحانی خود را با خداوند تقویت می کردند.

سه ـ آیین حضرت یحیی علیه السلام

«منداییان»، پیروان حضرت یحیی هستند که در روزهای ویژه ای از سال از خوردن گوشت، ماهی و تخم مرغ پرهیز می کردند و به سفارش علمای خود، چشمشان را از نگاه های شیطانی و گوششان را از شنیدن حرف های مردم دور نگه می داشتند.

ب) دیگر آیین ه

ـ زاهدان پیرو آیین جین و آیین هندو، برای ایجاد آمادگی روحی در خود، در برخی جشن ها روزه می گرفتند. برخی نیز بهترین مرگ را مرگ بر اثر پرهیز کامل از آب و غذا می دانستند.

ـ بسیاری از راهبان بودایی مذهب، تنها به یک وعده غذا در روز بسنده می کردند و اول و نیمه ماه را روزه کامل می گرفتند. مردم عامی بودایی مذهب نیز هر ماه چهار بار روزه می گرفتند و به گناهان خود اقرار می کردند.

ـ در میان چینیان کهن، از جمله آداب دینی، پرهیز از غذاهایی بود که در مراسم قربانی پیش کش می شد. همین طور پیروان کنفوسیوس، روزه داری را آماده سازی خود برای بهتر به انجام رساندن عبادت می دانستند.

ـ در مصر کهن، پس از مرگ پادشاه، رعیت های او روزه می گرفتند و از مصرف گوشت، نان گندم و هر تفریحی پرهیز کرده، همچنین از استحمام، مالیدن روغن به موی سر و بستر نرم خودداری می کردند.

ـ قبیله های بومی امریکا معتقد بودند روزه گرفتن در کسب هدایت و راهنمایی از روح اعظم مؤثر است و از جمله مراسم عزاداری آنان پرهیز از غذا بوده است.

ـ مردم کهن مکزیک، امساک از غذا را به عنوان کفاره گناهان به جا می آوردند و پارسایان آنها هنگام روی دادن مصیبتی همگانی، ماه ها راه امساک را در پیش می گرفتند.

4. آداب افطاری

یک ـ مستحبات افطار کردن

1. مستحب است پس از نماز مغرب و عشا، افطار کنید، مگر آنکه ضعف بر شما غلبه کند.

2. با چیزی افطار کنید که از حرام و شبهه پاکیزه باشد.

3. بهتر است با خرما افطار کنید تا ثواب روزه تان چند برابر شود.

4. هنگام افطار، بِسم اللّه الرّحمنِ الرَّحیم بگویید و دعا کنید.

5. سوره «قدر» را بخوانید.

6. دعای «اللّهُمَّ لَکَ صُمْتُ وَ عَلی رِزْقِکَ اَفْطَرْتُ وَ عَلَیْکَ تَوَکَّلْتُ» را بخوانید.

7. دعای «اَللّهُمَّ رَبَّ النُورِ الْعَظیم...» را بخوانید.

8 . صدقه بدهید هر چند کم باشد.

دو ـ فضیلت و مستحبات افطاری دادن

ـ خلوص نیت، اولین و مهم ترین مطلبی است که در اطعام مؤمنان واجب است. نیت میزبان، باید به دست آوردن رضای خدا، اجرای سنت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و شادمانی مؤمنان باشد.

ـ برای مؤمنان نیز پذیرش دعوت برادر مؤمن لازم است و نیت آنان از این پذیرش نباید پر کردن شکم و سیر شدن جسمانی باشد، بلکه باید تنها جلب رضایت الهی و عمل به دستور پیامبراکرم صلی الله علیه و آله باشد.

5. سحوری

یک ـ استحباب سحری خوردن

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمود:

سحری بخورید که در آن برکت است.

و نیز فرمود:

مستحب است که در ماه رمضان سحری خورده شود اگرچه یک دم آب خوردن باشد.

دو ـ طلب بخشش فرشتگان و درود و صلوات خدا بر سحرخیزان

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

در خوردن سحری، برکت است و خدای را فرشتگانی است که بر استغفارکنندگان در سحرگاهان و بر کسانی که سحری می خورند صلوات و درود می فرستند.

سه ـ خواندن سوره قدر

هیچ مؤمنی روزه نمی گیرد و در هنگام سحری و افطار سوره قدر را نمی خواند، مگر اینکه میان این دو وقت، مانند کسی است که در راه خدا به خون خود آغشته باشد.

چهار ـ خواندن دعای سحر

پنج ـ خواندن دعای ابوحمزه ثمالی

6 . درجه های روزه و دسته بندی روزه داران

روزه سه درجه دارد

الف) روزه عوام: ترک خوردن و آشامیدن و دیگر محرّمات روزه است که در فقه مشخص شده است. این گونه روزه، جز رهایی از عذاب، فایده دیگر ندارد.

ب) روزه خواص: این روزه افزون بر مرتبه یادشده، بازداشتن چشم و گوش و زبان و دست و پا و دیگر جوارح از گناهان است و بر این روزه، ثواب هایی که صاحب شرع به آن وعده داده است، مترتب می گردد.

ج) روزه خواصِّ خواص: ترک مشغولیت های غیرالهی خواه حلال، خواه حرام است، و محافظت دل است از همت های فرومایه و اخلاق پست و اندیشه های دنیوی و حفظ دل از هر چه جز خدا. این درجه، مخصوص پیامبران، صدیقان و مقرّبان است و نتیجه و ثمره این روزه، رسیدن به دیدار الهی است.

علی علیه السلام فرمود: «نگه داشتن دل از اندیشیدن درباره گناهان، برتر از نگه داشتن شکم از غذاست».

دسته بندی روزه داران

صنف اول

این گروه فقط از خوردن و آشامیدن و دیگر مفطرات امساک می کنند، ولی اعضا و جوارح آنان به انواع اعمال و کارهای بد افطار می کند. پس این روزه، روزه اهلِ اهمال است.

صنف دوم

گروهی بعضی جوارح خود را از آداب زشت حفظ می کنند و بین حفظ و ضایع کردن روزه، در حال ترددند.

صنف سوم

گروهی مستحبات و ادعیه وارده را نیز برحسب عادت های همیشگی خود انجام می دهند. بنابراین، عملشان به مقدار خلوص آنان است.

صنف چهارم

گروهی به ضیافت الله وارد می شوند، در حالی که قلوبشان از معارف غافل است و بی نشاط و کسل هستند، گویی اعضا و جوارحشان سنگین شده است و با زور کارها را انجام می دهند. حال این گروه، حال کسانی است که هدایایی به طرف سلطان می برند، در حالی که از حمل این بار کراهت دارند. افزون بر آن، هدایای یاد شده به عیوبی آلوده است که مانع پذیرفتن آن می شود.

صنف پنجم

گروهی اعضا و جوارح را از افطار حفظ می کنند، ولی قلب را از مسائلی که مانع عمل صالح می شود، حفظ نمی کنند.

صنف ششم

گروهی با قلب و عقل پاک وارد ماه رمضان می شوند؛ زیرا در حضور خدایی که از غیب و نهان آگاه است، بر ترک گناه، مراقبت کرده اند و نسبت به آنچه خداوند خواسته بود تا در حفظ آن بکوشند، کوشیده اند. حال اینان حال کسانی است که موفق به کسب رضایت خدا شده اند.

صنف هفتم

گروه دیگر در حفظ قلب و عقل و اعضا و جوارح از گناهان و عیب ها و زشتی ها، بسنده نکرده، بلکه خود را به اعمال صالح و نیکو مشغول کرده اند. آنان نه تنها وجودشان را طاهر نگاه داشتند، بلکه آن را به زیور و زینت مستحبات نیز آراسته اند. این گروه، به حقیقت روزه رسیده و تجارتی سودمند کرده اند.

7. نمونه هایی از روزه پیامبران و صلحاء

الف) پیامبران

یک ـ محمد صلی الله علیه و آله

چون ماه مبارک رمضان فرا می رسید، رنگ رخسار رسول خدا صلی الله علیه و آله تغییر می کرد. نماز خواندنش زیاد می شد و در دعا و درخواست از حق تعالی بسیار زاری و تضرع می کرد. حضرت در غیر ماه مبارک رمضان نیز روزه می گرفت.

ابن عباس می گوید: «پیامبر سه روز از هر ماهی روزه داشت و می فرمود: این سه روز روزه، برابر با روزه کل سال است».

دو ـ حضرت داوود علیه السلام

حضرت داوود علیه السلام همیشه یک روز در میان روزه می گرفت.

سه ـ حضرت سلیمان علیه السلام

حضرت سلیمان علیه السلام از اول ماه، سه روز و از وسط ماه سه روز و از آخر ماه نیز سه روز روزه می داشت.

چهار ـ حضرت عیسی علیه السلام

حضرت عیسی علیه السلام در همه عمرش روزه بود [بیشتر روزها را روزه بود].

ب) صحابه بزرگوار پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله

یک ـ سلمان فارسی

روزی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله از اصحاب خود پرسید: «در میان شما چه کسی در تمام عمر روزه است؟ سلمان گفت: من. یکی از حاضران ناراحت و خشمگین شد و گفت: «ای رسول خدا صلی الله علیه و آله ! سلمان یک نفر ایرانی است و می خواهد بر ما قریش افتخار کند. من در بسیاری از روزها او را دیدم که غذا می خورد».

پیامبر فرمود: «صبر کن تا خودش پاسخ گوید.» سلمان گفت: «آن گونه که تو گمان کردی، نیست. من در هر ماه سه روز روزه می گیرم. در قرآن آمده است: «کسی که کار نیکی انجام دهد، ده برابر آن را به او پاداش می دهیم.» بنابراین سه روز روزه گرفتن من در هر ماه همانند روزه گرفتن در تمام ماه است».

دو ـ حمزة بن عبدالمطلب

حضرت حمزه، عموی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله که در جنگ احد و در آن شرایط سخت و خطرناک با وضع بسیار دل خراشی، به دست وحشی به شهادت رسید، روزه دار بود.

سه ـ جعفر طیار

در جنگ موته، جعفر طیار به سبب جراحت ها بر روی زمین افتاده بود. او را به زیر خیمه مجروحان آوردند، چشمش بسته بود. معلوم بود که خیلی تشنه است، ظرف آبی برایش آوردند. آرام شانه اش را تکان دادند، چشم های خود را با زحمت باز کرد. گفتند: «آب میل داری؟» گفت: «آب را تا مغرب نگه دارید. اگر زنده بودم، از این آب می خورم و اگر هم زنده نماندم، با لب تشنه به پیشگاه خداوند می روم. اکنون من روزه ام و نمی خواهم روزه ام را افطار کنم».

8 . نمونه هایی از روزه علما و بزرگان معاصر

یک ـ امام خمینی رحمه الله

فرزند امام می گفت: «شبی در ماه رمضان من پشت بام خوابیده بودم. خانه ایشان یک خانه کوچک 45 متری بود. بلند شدم، دیدم که صدا می آید و متوجه شدم که آقاست که در تاریکی در حال نماز خواندن است و دست هایش را به طرف آسمان دراز کرده و گریه می کند. برنامه عبادی ایشان این بود که در ماه رمضان، شب تا صبح نماز و دعا می خواند و بعد از نماز صبح و مقداری استراحت، صبح زود برای کارهایشان آماده بود».

دو ـ علامه طباطبایی

شهید مطهری می گوید: «علامه در ماه رمضان، روزه خود را با بوسه بر ضریح مقدس حضرت معصومه علیهاالسلام افطار می کرد. ابتدا پیاده به حرم مطهر مشرف می شد، ضریح مقدس را می بوسید؛ سپس به خانه می رفت و غذا می خورد. این ویژگی او مرا به شدت شیفته ایشان نموده است».

همچنین نقل شده ایشان شب های ماه رمضان تا صبح بیدار می ماند، مطالعه می کرد و به دعا و خواندن قرآن و نماز می پرداخت. وی شب های رمضان مقید بود که دعای سحر را با افراد خانواده بخواند و پیش از فرا رسیدن رمضان، از همسایه ها اجازه می گرفت که اگر برای سحر خواب ماندند آنها را بیدار کند.

سه ـ شهید رجایی

همسر شهید رجایی درباره ویژگی های همسر خود می گوید: «آقای رجایی واقعاً اراده عجیبی داشت. وقتی تصمیم می گرفت کاری انجام دهد، در هر شرایطی که پیش می آمد، آن را دنبال می کرد. ایشان هر پنج شنبه روزه می گرفت که گاه روزه مستحبی بود و گاهی هم قضای روزه پدر یا مادرش را به جا می آورد. مدت ها از زندگی مشترک ما گذشت تا من متوجه شدم پنج شنبه هر هفته را روزه می گیرد. او نه تنها در این باره حرفی نمی زد، بلکه به گونه ای رفتار می کرد که من فکر می کردم ناهارش را خورده و به منزل آمده است تا اینکه بعدها فهمیدم که ایشان روزهای پنج شنبه روزه مستحبی می گیرد».