یونانیان به دست آوردن درآمد از راه داد و ستدهای رِبَوی را امری غیر طبیعی می انگاشتند؛ زیرا برآن بودند که پول برای عوض کردن کالاها با یکدیگر قرار داد شده و نقش واسطه دارد، نه این که با خود پول، بتوانیم پول تولید کنیم. ازاین رو، فیلسوفان یونانی مردم را از داد و ستدهای رِبَوی نهی می کردند.

دایره المعارف آمریکایی در این زمینه می نویسد:

افلاطون و ارسطو در تحریم ربا پافشاری می کردند؛ زیرا آن را وسیله کثیفی برای به

1- بررسی تطبیقی بهره و ربا، ص 103.

2- در فرهنگ های لغت غربی مانند: فرهنگ آکسفورد و لاروس، تعریف ربا به گونه بالا آمده است؛ بررسی تطبیقی بهره و ربا، ص 103.

دست آوردن درآمد می دانستند(1) و از سوی دیگر، بر این عقیده بودند که ربا سبب ایجاد فاصله طبقاتی میان فقیران و ثروت مندان می گردد و به فروپاشی حکومت می انجامد.(2)

2. روم

2. روم

رومی ها نیز هم چون یونانیان ربا را حرام می دانستند و دیدگاه هایی مانند آرای یونانی از سوی نویسندگان روم هم چون سیسرو، کاتیو و سنیکا ارایه گردید.(3)

دولت روم در دوره های نخستین، گرفتن ربا را به هر عنوانی حرام کرده بود، ولی در دوره های بعد و با پیدایش گروه های تاجر، ربا درجامعه رومی نیز راه یافت، ولی دولت شرایط و محدودیت های سرسختانه ای در زمینه محدوده ربا اعمال می کرد.(4)

3. عربستان

3. عربستان

در عربستان هرچند رباخواری رایج بود، ولی آنان نیز در آمدِ از راه ربا را درآمدی ناشایست می پنداشتند. وقتی در سال پنجم پیش از بعثت، قریش به بازسازی کعبه تصمیم گرفت، ابولهب گفت: «کسانی که می خواهند در بازسازی کعبه شرکت کنند، از مال حلال خود هزینه کنند و دارایی هایی را که از راه ستم یا ربا به دست آمده است، در بازسازی کعبه مصرف نکنند.»(5)

1- فضل الهی، التدابیر الواقیه من الرّبا فی الاسلام، مکتبه المؤیّه، 1412 ه . ق، چ 2، ص 34.

2- فضل الهی، التدابیر الواقیه من الرّبا فی الاسلام، مکتبه المؤیّه، 1412 ه . ق، چ 2، ص 34.

3- فضل الهی، التدابیر الواقیه من الرّبا فی الاسلام، مکتبه المؤیّه، 1412 ه . ق، چ 2، ص 34.

4- فضل الهی، التدابیر الواقیه من الرّبا فی الاسلام، مکتبه المؤیّه، 1412 ه . ق، چ 2، ص 35.

5- ابن هشام، السیره النبویّه، بیروت، دارالکتب العربیّه، چ 3، 1410 ه . ق. 1990 م، ج 1، ص 179.

دیگر قریشیان نیز در این کار با وی هم عقیده بودند. بنا بر روایتی که اهل سنّت از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند، حجر اسماعیل نیز جزو کعبه بوده است، ولی چون مال حلال قریش اندک بود، نتوانسته اند آن را جزو کعبه کنند.(1)

پس با این که اشراف قریش ثروت های زیادی از راه ربا به دست آورده بودند، ولی درآمد ربوی نزد آنان ناپسند بوده است.

ب) ادیان آسمانی

اشاره

ب) ادیان آسمانی

رباخواری در شمار کارهایی است که در همه ادیان و کتاب های آسمانی حرام بوده است. امام هشتم علیه السلام می فرماید:

و هو محرمٌ علی لسان کلّ نبیٍّ و فی کلّ کتاب.(2)

ربا حرامی است که همه پیامبران و کتاب های آسمانی آن را حرام دانسته اند.

به گفته امام صادق علیه السلام ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز هنگامی که با اهل ذمّه، پیمان بست و از آن ها جزیه خواست، شرط هایی را تعیین کرد که از آن جمله می توان به دست برداشتن از ربا و خوردن گوشت خوک اشاره کرد.(3)

1. آیین یهودیّت

1. آیین یهودیّت

در تورات، با تعبیرهای گوناگون به حرام بودن ربا تصریح شده است که به چند مورد اشاره می شود:

1- ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، فی شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، 1411 ه . ق، ج 3، ص 444، برگرفته از: التّدابیر الواقیه من الربا فی الا سلام، ص 37.

2- شیخ عباس قمی، سفینه البحار، قم، دارالاسوه، 1416 ه . ق، چ2، ج 3، ص 296، ماده «الرّبا»؛ علامّه مجلسی، بحارالانوار، انتشارات کتاب چی، 1415 ه . ق، ج 103، ص 121؛ کتاب العقود و الایقاعات، باب الرّبا، ح 33.

3- محمد محمّدی ری شهری، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، چ 1، 1416 ه . ق، ج 1، ص 388، باب جزیه.

1 _ اگر نقدی به فقیری از قوم من که همسایه تو باشد قرض دادی، مانند رباخوار با او رفتار مکن و سودی از او مگیر.(1)

2 _ [فرد] غریب را می توانی به سود قرض بدهی، ولی برادر خود را به سود قرض مده تا یهوه، خدایت، در زمینی که برای تصرّفش داخل آن می شوی، تو را به هرچه دستت را بر آن دراز می کنی، برکت دهد.(2)

3 _ اگر برادرت فقیر شد و نزد تو، تهی دست باشد، او را مانند غریب و مهمان دست گیری نما تا با تو زندگی کند؛ از او ربا و سود مگیر و از خدا بترس تا برادرت با تو زندگی کند. نقد خود را به ربا به او مده و خوراک خود را به سود به اومده.(3)

4 _ در کتاب مقدّس، در سفر نحمیا باب 5 آیه 1 تا 12 و سفر حزقیال، باب 18 و سفر مزامیر، مزمور 15 نیز رباخواری حرام دانسته شده است.

2. آیین مسیحیّت

2. آیین مسیحیّت

در عهد جدیدِ کتاب مقدّس، یعنی انجیل، هر چند مانند عهد عتیق آشکارا نسبت به حرام بودن ربا بیانی ندارد، ولی چنان که حضرت مسیح علیه السلام خود تصریح می کند، آن حضرت برای نسخ تورات یا صُحُف انبیای پیشین نیامده است، بلکه آمده است تا آن را تکمیل کند.(4)

این امر، به امور حرام در تورات اشاره دارد. ازاین رو، عالمان مسیحی به حرام بودن ربا اعتراف می کنند و پافشاری زیادی در این زمینه از خود نشان می دهند. با این حال، در انجیل لوقا چنین آمده است:

1- کتاب مقدّس، عهد عتیق، سفر خروج، باب 22، آیه 25، ص 119.

2- کتاب مقدّس، عهد عتیق، ص 310، سفر تثنیه، باب 23، آیه 19.

3- کتاب مقدّس، عهد عتیق، ص 195، سفر لاویان، باب 25، آیه 35 _ 37.

4- کتاب مقدّس، انجیل متی، باب 5، آیه 17.

هنگامی که به کسی قرض دادید و انتظار پاداش از او داشتید، چه فضلی و پاداشی برای شما خواهد بود؟...، ولی کارهای نیک انجام دهید و قرض بدهید؛ بی آن که در انتظار سود آن باشید؛ چون در این صورت، پاداش بزرگی خواهید داشت.(1)

ارباب کلیسا و اساسا جامعه مسیحیّت همگی می پذیرند که این دستور از حضرت مسیح بر تحریم قاطع ربا دلالت دارد و بااین که بزرگان مسیحیّت همگیبه تسامح متهم اند، یکی از آن ها می گوید: «رباخواران شرف خود را در دنیا از دست داده اند و برای کفن شدن پس از مرگ خود شایستگی ندارند».(2)

یکی از اقتصاددانان معروف در توضیح چگونگی برخورد کلیسا با مسأله ربا و بهره می گوید:

آن ها که رباخواری می کردند، حقّ شرکت در مراسم «تناول عشای ربّانی» را نداشتند وبه معبدهای مذهبی راه نمی یافتند؛ حتّی اگر ربا خواران گناهکار از دنیا می رفتند، اجازه دفن آن ها در گورستان مسیحیان صادر نمی شد. هیچ کشیشی صدقه رباخواران را نمی پذیرفت و هرگونه وام دهنده ای از نظر آنان، یهودی به شمار می آمد.(3)

3. آیین اسلام

3. آیین اسلام

برخی از نویسندگان اهل سنّت بر این باورند که ابلاغ حرمت ربا در سال دهم هجرت در سفر حجه الوداع بوده است. در این باره، جصّاص در احکام القرآن

1- کتاب مقدّس، انجیل لوقا، فصل 6، آیه 34 و 35.

2- مجموعه مأخذشناسی فقه و زمان _ مکان، گردآوری: یحیی پیر عباسی و منصور محمّدی، کنگره فقه و زمان _ مکان، دفتر چهارم اقتصاد، ج 2، ص 1188، شماره 50.

3- یداللّه دادگر، «توجیهات معاصر پیرامون ربا»، نامه مفید، سال سوم، تابستان 1376، ش 10، ص 191.

از قول عمر بن خطاب چنین می نویسد:

آیه تحریم ربا آخرین آیه ای بود که بر پیامبر نازل شد و رسول خدا پیش از این که مسأله ربا را بیان کند از دنیا رفت.(1)

ولی ابن حزم اندلسی در کتاب معروف خود به نام المحلّی پس از آوردن این کلام عمر یادآور می شود:

آیا چیزی که جنگ با خدا به شمار می آید و آن همه هشدارها درباره آن داده شده است، از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله تبیین نشده است؟

وی آن گاه از قول علی علیه السلام می گوید:

اگر رسول خدا برای عمر بیان نکرد، برای دیگران که بیان کرد و افزود: از او بیش از این انتظار نمی رود.(2)

ابن حزم در ادامه می نویسد:

دینی که ربا را (باآن که در اسلام نهی شده است) بیان نکند، چگونه می توان آن را کامل دانست. در حالی که قرآن می فرماید: «الیوم اکملت لکم دینَکم» (مائده: 3) برخی از مفسّران اهل سنّت، حکم تحریم ربا را به سال هشتم هجرت مربوط می دانند. مسأله اختلافی میان مفسّران، ابلاغ رسمی تحریم رباست وگرنه کسی اختلاف ندارد که پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان آگاه و راستین، از همان اول، ربا را حرام می دانستند.(3)

در این میان، نظر مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله به حقیقت نزدیک تر است. ایشان تأکید می کنند که ربا از جمله مسایلی است که از آغاز نبوّت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، تحریم و نکوهش شده بود و آیه 275 سوره بقره که در مدینه نازل

1- ابوبکر جصّاص، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415 ه . ق، چ 1، ج 1، ص 563.

2- ابن حزم اندلسی، المحلّی بالآثار، بیروت، دارالفکر، 1408 ه . ق، ج 7، ص 414.

3- ابن حزم اندلسی، المحلّی بالآثار، بیروت، دارالفکر، 1408 ه . ق، ج 7، ص 424.

شد، در صدد تشریع نیست، بلکه تأکید را می رساند، ولی آیه 130 سوره آل عمران، تشریعی است. آیات سوره بقره می فهماند که مسلمانان حتّی پس از نهی از ربا، کم و بیش بدان می پرداختند. ازاین رو، تحریم آن مورد تأکید و یادآوری دوباره قرار گرفت؛ زیرا این آیات مدنی هستند، در حالی که آیه 39 سوره روم (وَ ما اوُتیتُم من ربا لیَربُوا فی اموال النّاس) مکّی است.

به گفته علاّمه، ربا در آغاز ظهور اسلام مورد نفرت مسلمانان بوده است تاآن که در سوره آل عمران نهی آن کامل شد و در سوره بقره نیز به شدّت بر حرمت آن تأکید شد.(1)

عملکرد پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در برخورد با مسأله ربا، از تحریم آن در سال های نخستین بعثت حکایت می کند. پیامبر در یک حرکت شجاعانه، بدهکاری های ربوی را لغو کرد. از آ ن جمله، طلب های ربوی عمویش، عباس بن عبدالمطلّب _ بود.(2) البته روشن است عموی پیامبر که از بزرگان اسلام بود، پس از اسلام آوردن رباخواری نمی کرده است.

هم چنین پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل ذمّه پیمان گرفت که رباخواری نکنند و برخی از آنان، از سال اول هجرت با پیامبر پیمان بسته بودند.

دیده های پیامبر در شب معراج، درباره عذاب رباخواران و بازگویی آن ها برای مسلمانان(3) نشان آن است که ربا در سال های آخر بعثت، تحریم نشده است، بلکه به پیش از آن مربوط است.

1- علامّه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسه اسماعیلیان، قم، 1412 ه . ق، ج 1، ص 408.

2- بحارالانوار، ص 118؛ کتاب العقود و الایقاعات، باب الربا، ج 103، ح 21.

3- بحارالانوار، ص 116، ح 11.