مزاج چیست؟

تأثیر مزاج روی جسم کاملا ثابت شده است. مزاج، طبع یا خلط برآیند تاثیر محیط و ارکان مادی هستی در یک گیاه، حیوان یا انسان است. به طور کلی ۹ نوع مزاج داریم که شامل سرد، گرم، تر، خشک (مزاج‌های ساده)، سرد و تر، سرد و خشک، گرم و تر، گرم و خشک، (مزاج‌های مرکب) و مزاج معتدل است. مزاج شناسی در طب سنتی خلط به معنای آميختن است. بدن انسان از ترکيب ۴ خلط دم، صفرا، سودا و بلغم به وجود می‌آید. تغییر کمی و کیفی هر یک از خلط‌ها در بدن، موجب تغییر شکل در ساختمان بدن، رنگ پوست، زیبایی و زشتی صورت، حالت و رنگ مو و کلا هر مشخصه ذاتی، در انسان می‌شود.

وقتی غذا در بدن هضم می‌شود، با شيره گوارشی موجود در بدن مخلوط شده و به مواد مفیدی برای ما تبديل می‌شود. این مواد غذایی و مفید چهار خلط اصلی موجود در بدن به نام‌های دم، صفرا، سودا و بلغم را به وجود می‌آورند.

نوع خلط هر فرد در رفتار و توانایی‌های او هم موثر است. در مجموع تمام ویژگی‌ها، همچنین خاص بودن و منحصر بودن هر فرد را می‌توان به تفاوت در مقدار غلبه مزاج و خلط‌های بدن او نسبت داد.
تاریخچه علم مزاج شناسی در طب سنتی

عناصر چهارگانه و طبع‌های مربوط به آن‌ها از فنون کیمیاگری است. دانشمندان تحقیقات زیادی درباره تطبیق طب قدیم و مزاج شناسی با علم روز انجام داده‌اند؛ اما موفق به هم‌خوانی این دو نشده‌اند.
تاریخچه علم مزاج شناسی

اواخر قرن نوزدهم میلادی دانشمندی به نام دسامبر در دایره المعارف صد جلدی پزشکی مقاله‌ای درباره مزاج نوشت. او در این مقاله از مزاج دموی، بلغمی، صفراوی و سوداوی صحبت کرد؛ اما درباره مزاج‌های گرم، سرد، تر و خشک که فهمی سخت‌تر داشتند، مطلبی ننوشت.

سقراط فیلسوف بزرگ یونانی، همه غذاها را در چهار دسته گرم، سرد، خشک و ‌تر قرار می‌داد. او اعتقاد داشت که سلامتی و نبود بیماری به حفظ تعادل، بین این چهار دسته بستگی دارد. جالینوس دیگر حکیم بزرگ یونانی، با توجه به نظریات سقراط نظریه اخلاط اربعه را ارائه داد.

قرن‌ها بعد در ایران، ابن سینا یافته‌های دانشمندان قدیم، در این زمینه را منظم و کامل کرد و در کتابی به نام «قانون» آورد. او در این کتاب، ۹ نوع مزاج را تعریف کرد. این ۹ مزاج عبارت‌اند از سرد، گرم، خشک، تر، سرد و تر، سرد و خشک، گرم و تر، گرم و خشک و مزاج معتدل.

به طور کلی طب سنتی، دلیل ایجاد بیماری‌ها را خارج شدن مزاج از حالت طبیعی می‌داند؛ مثلا ابتلا به روماتیسم را به غلبه مزاج بلغم در پا نسبت می‌دهد و کابوس شبانه را به غلبه مزاج سودا در سر. این موارد مبنای تجربی و پزشکی ندارد و یک دیدگاه تماما فلسفی است.
مزاج شناسی در طب سنتی به چه معناست؟

مزاج شناسی در طب سنتی علم گسترده‌ای است که برای تشخیص بیماری‌ها، خلق و خو یا توانایی‌های فردی به کار می‌رود. از این علم برای تشخیص و درمان بیماری‌های روحی و جسمی استفاده می‌شود.

هر انسان باید به مزاج بدن خود آگاه باشد تا با استفاده از آن برنامه غذایی و ورزشی مناسبی را درنظر بگیرد. غذاها و عوامل محیطی تاثیر زیادی بر مزاج و سلامت اعضای بدن دارند.

براساس نوع مزاج بدن، برخی از غذاها می‌توانند مضر باشند و برعکس برخی از آن‌ها می‌توانند باعث بهبود احوال و ذخیره‌سازی انرژی در بدن شوند.
بین تمام فاکتورهای تاثیرگذار بر مزاج، رژیم غذایی ساده‌ترین و موثرترین عامل در خلط و طبع است.

در طب سنتی دو نوع مزاج داریم که مفهوم کلی متفاوتی از هم دارند: مزاج ذاتی و مزاج ناشی از بیماری. مزاج ذاتی همان چیزی است که از بدو تولد همراه ماست؛ اما برخی از بیماری‌ها می‌توانند مزاج ما را تغییر دهند. به مزاج جدید مزاج ناشی از بیماری می‌گویند.
انواع مزاج از دیدگاه طب سنتی

در ادامه انواع مزاج‌ها در طب سنتی را توضیح می‌دهیم. با استفاده از این توضیحات می‌توانید مزاج خود و غذاهای سازگار با آن را بشناسید.

مزاج شناسی در طب سنتی
مزاج گرم و خشک (صفراوی)

از جمله مشخصات ظاهری افراد با مزاج گرم و خشک داشتن مفاصل درشت و محکم، پوست خشک، چشمانی درشت، موهای زبر و کم پشت است. از صفات رفتاری و شخصیتی آن‌ها باید به زیرکی، سخاوتمند بودن، رک گویی، حافظه قوی، عاطفی بودن و اشتهای خوب اشاره کرد. از دیگر ویژگی‌های این گروه از کوره در رفتن و از این شاخه به آن شاخه پریدن در هنگام صحبت است.

برای افراد صفراوی مزاج ۵ الی ۶ ساعت در روز خوابیدن کافی است. این افراد، انسان‌هایی فعال چه از لحاظ بدنی و چه ذهنی هستند. انسان‌های دارای مزاج گرم و خشک باید در روز، سه وعده غذا با حجم متوسط بخورند.
مزاج گرم وتر (دموی)

افراد دارای مزاج گرم و تر، بدنی تنومند با استخوان بندی درشت دارند. دموی مزاج‌ها پوستی نرم، موهایی ضخیم، پرپشت و چرب دارند.

شخصیت این گروه دوستانه، خوش‌رو، جسور، نگران، منعطف و عاطفی است. دموی مزاج‌ها فعالیت بدنی بالا و حافظه قوی دارند. این افراد تحمل هوای گرم و مرطوب را ندارند. افراد با مزاج گرم و تر، خوابی عمیق و البته خانم‌های این دسته قاعدگی‌های دردناکی دارند. افراد دموی باید در روز دو وعده غذا با حجم متوسط یا زیاد مصرف کنید.
مزاج سرد و‌ تر (بلغمی)

افراد دارای مزاج سرد و تر استخوان‌بندی درشتی دارند و استعداد چاقی در آن‌ها زیاد است. پوست مرطوب، تن صدای پایین، موی نازک و روشن و چرب، چشمان درشت از دیگر ویژگی‌های این افراد است.

بلغمی‌ها از لحاظ شخصیتی افرادی آرام و ثابت هستند و اعتماد به نفس بالا دارند؛ اما کمی ترسو و خجالتی به نظر می‌رسند. از لحاظ فیزیکی، استقامت افراد دارای مزاج سرد و تر بالا است.

این افراد می‌توانند از وعده‌های غذایی به راحتی بگذرند و نسبت به دیگران احساس تشنگی کمتری می‌کنند. فعالیت ذهنی آهسته‌ای دارند و کم عرق می‌کنند. بلغمی‌ها ساعات بیشتری در روز را به خواب احتیاج دارند و در روز می‌توانند دو وعده غذا با حجم متوسط میل کنند.
مزاج سرد و خشک (سوداوی)

افراد دارای مزاج سرد و خشک استخوان‌بندی ظریف و اندامی لاغر دارند. این افراد پوست سرد و خشک، موهایی زبر، نازک و خشک دارند. آن‌ها سریع صحبت می‌کنند و صدایی ملایم دارند. از لحاظ شخصیتی هم افرادی متفکر، تحلیل‌گر، مدیر و کمال‌گرا هستند.

سوداوی مزاج‌ها افرادی ترسو و مضطرب هستند و از لحاظ روحی عموما بی‌قراری دارند. از نظر فیزیکی مرتب، منظم و فعال هستند. این دسته افراد، تمایل بیشتری به بی‌خوابی دارند. زنان عضو این گروه در دوره قاعدگی، افسرده می‌شوند. تحمل آب و هوای سرد و خشک برای این افراد سخت است. سوداوی مزاج‌ها باید در روز، سه وعده غذا با حجم کم یا متوسط میل کنند.