جامعه شناسی برای شناخت پدیده های اجتماعی و به دست دادن واقعیت اجتماعی از روش های تحقیق استفاده می کند که به دو دسته کمی و کیفی تقسیم می شوند.

روش های کمی بر مبنای داده ها و سنجه های قابل اندازه گیری به عدد و رقم استوار هستند و روش های کیفی به حالت و چگونگی می پردازند و دسته بندی و طبقه بندی را مورد استفاده قرار می دهند.

روش های کمی و کیفی چه به لحاظ هدف و اندازه گیری و چه به لحاظ نوع اطلاعات و شیوه بیان نتایج، تفاوت های مشخص و تمایزات دقیق با یکدیگر دارند.

همچنین روش های کمی و کیفی دارای انواع گوناگون هستند و ابزارهای متعددی را شامل می شوند که در کتاب های روش تحقیق به آنها پرداخته شده است.

با وجود تفاوت شناخت کمیت یا کیفیت یا به تعبیر دیگر، درک سطوح گوناگون پدیده اجتماعی، شیوه تحلیل و فرایند تحلیل مشترک است و سازوکار یکسانی دارد.

چرا که تحلیل بیان چند و چون پدیده اجتماعی است که از چگونگی دستیابی به شناخت (کمی یا کیفی)، متمایز است و صرفاً به «بیان آنچه هست»، نظر دارد.

از اینرو،

تحلیل جامعه شناسی بیان نظامند جامعه شناس از واقعیت است که داده های آن به روش کمی یا کیفی به دست آمده اند.

تحلیل جامعه شناسی نگاه منسجم جامعه شناس به واقعیت است که دانسته های آن متکی بر روش کمی یا کیفی هستند.

تحلیل جامعه شناسی بازخوانی و بازنمایی جامعه شناس از واقعیت است که در اشکال کمی یا کیفی ظهور و بروز یافته اند.

با این حساب،

جامعه شناس می تواند در انجام تحقیقات کمی و کیفی از نیروهای دیگری کمک بگیرد.

جامعه شناس می تواند تنها ناظر بر کم و کیف اجرای تحقیقات کمی یا کیفی باشد.

جامعه شناس می تواند نظارت و کنترل بر مراحل اجرای تحقیق کمی و کیفی را به عهده گیرد.

اما،

تحلیل جامعه شناسی تنها و تنها از جامعه شناس و تخصص او بر می آید.

تحلیل جامعه شناسی فقط و فقط در حیطه صلاحیت جامعه شناس است.

تحلیل جامعه شناسی دقیق و مشخص اصل و اساس کار جامعه شناس است.

بنابراین،

تحلیل جامعه شناسی نه تنها کار سهل و آسانی نیست که چگونگی وظیفه و تبحر جامعه شناس را آشکار می کند.

تحلیل جامعه شناسی نه تنها بازگویی ساده و راحت نیست که چرایی لزوم تخصص جامعه شناس را به نمایش می گذارد.

تحلیل جامعه شناسی نه تنها بیان و سخن نیست که ضرورت جامعه شناس را برای درک واقعیت نشان می دهد.

به این ترتیب،

اهمیت و منزلت جامعه شناس به تحلیل جامعه شناسی است.

اعتبار و جایگاه جامعه شناس با تحلیل جامعه شناسی تعیین می شود.

شأن و نفوذ جامعه شناس در گرو تحلیل جامعه شناسی می باشد.

با این چشم انداز، به سراغ تحلیل جامعه شناسی می رویم و فرایند تحلیل را توضیح می دهیم.

تحلیل جامعه شناسی شامل چهار مرحله است.

مراحل چهارگانه با یکدیگر تحلیل جامعه شناسی را تشکیل می دهند.

اگر فقط به یک یا دو یا حتی سه مرحله پرداخته شود، به آن تحلیل جامعه شناسی گفته نخواهد شد.

وقتی کل مراحل چهارگانه در نظر گرفته نمی شود، این تحلیل در زمره معرفت عامیانه یا شعور عامیانه (Common Sense) قرار می گیرد.

معرفت عامیانه یعنی اطلاعات و دانسته هایی که افراد به سبب زندگی در جامعه به تجربه شخصی به آن دست یافته اند.

معرفت عامیانه همان داده ها و دریافت هایی است که افراد از ارتباط با دیگران و رسانه ها به دست می آورند.

معرفت عامیانه شامل گفته ها و شنیده هایی است که افراد در زندگی روزمره و در طی فعالیت روزانه می یابند.

چنان که اگر از هر کسی در مورد طلاق یا گرانی پرسیده شود، به علل و دلایلی اشاره می کند که الزاماً نادرست و اشتباه نیستند.

اما، تحلیل جامعه شناسی نخواهند بود، به دلایلی که در شرح تحلیل جامعه شناسی در ذیل آمده است.

برای توضیح مراحل چهارگانه تحلیل، از یک مثال جامعه شناسی و یک مثال ساده زندگی استفاده شده است تا به کمک این مثال ساده، فرایند تحلیل جامعه شناسی آسان و ساده بیان گردد.