شرح جزء ۱۹ قرآن| ویژگی‌های بندگان خوب خدا/ آثار گناه در جامعه

خداوند در سوره مبارکه رحمن به برخی گناهان بزرگ و آثار و تبعات این گناهان اشاره کرده و در ادامه ویژگی‌های بندگان خوب خدا را بیان می‌کنند.

خبرگزاری فارس ـ گروه قرآن و فعالیت‌های دینی: در ادامه انتشار شرح آیات منتخب قرآن و در نوزدهمین روز از ماه مبارک رمضان شرح و تفسیر آیات منتخب جزء‌ ۱۹ قرآن کریم بر اساس تفسیر نور به همراه توضیحات حجت‌الاسلام محسن قرائتی تقدیم می‌شود.

آیات ۶۳ و ۶۴ سوره مبارکه فرقان

«وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً * وَ الَّذِینَ یبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً» و بندگان خداى رحمان کسانى‏‌اند که روى زمین بى‌‏تکبّر راه مى‌‏روند، و هرگاه جاهلان آنان را طرف خطاب قرار دهند (و سخنان نابخردانه گویند) با ملایمت (و سلامت نفس) پاسخ دهند. و آنان براى پروردگارشان، در حال سجده وقیام شب‏زنده‌‏دارى مى‏‌کنند.

صفات و ویژگی‌های عبادالرحمن

در این آیات، دوازده صفت از صفات ویژه‏ «عِبادُ الرَّحْمنِ» بیان شده که بعضى اعتقادى، بعضى اجتماعى و بعضى اخلاقى است. شاید مراد از «مشى» و حرکت آرام در زمین، تنها نحوه‏ راه رفتن نباشد، بلکه شیوه‏ زندگى متعادل را هم شامل شود.

«هون» هم به معناى تواضع و مدارا و نرم‌خویى است و هم به معناى سکینه ووقار. «بیتوته» به معناى شب‌‏زنده‏‌دارى است، خواه تمام شب یا نیمى یا بخشى از آن. چنانکه یکى از اعمال حج، بیتوته‏ زائران و حاجیان در شب یازدهم و شب دوازدهم ذى‏‌الحجه در سرزمین منى‏ است و فقها مقدار بیتوته در آن مکان را نیمى از شب دانسته‌‏اند.

حضرت على علیه السلام در وصف پارسایان مى‌‏فرماید: «اما اللیل فصافون اقدامهم» آنان شب‏‌ها در حال قیام و شب زنده‌‏دارى‌‏اند، آنان عابدان شب، و شیران روزند.[۱]

پیام‌‏هایی از آیات ۶۳ و ۶۴ سوره مبارکه فرقان

۱- بالاترین مدال براى انسان، مدال بندگى خداست. «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ» زیرا انتساب به بى‏‌نهایت، انسان را بالا مى‌‏برد.
۲- رفتار هر کس، نشان دهنده‏ شخصیت اوست. «عِبادُ الرَّحْمنِ ... یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً» (بندگان خاص خداوند، مظهر تواضع هستند.)
۳- اسلام، دین جامعى است که حتّى براى چگونه راه رفتن برنامه دارد. «یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً»
۴- ایمان و اعتقاد انسان، در رفتار شخصى او مؤثّر است. «عِبادُ الرَّحْمنِ ... یمْشُونَ‏»
۵- تواضع، ثمره‏ بندگى و نخستین نشانه‏ آن است. «هَوْناً»
۶- سرچشمه‏ مدارا و نرم‌خویى بندگان خدا، ایمان است، نه ترس و ضعف آنان. «عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یمْشُونَ ...»
۷- وقار و نرمى از بارزترین صفات مؤمن است. «یمْشُونَ ... هَوْناً»
۸- تواضع نسبت به همه‏ مردم لازم است. (نسبت به زن و مرد، کوچک و بزرگ، دانا و نادان). «یمْشُونَ ... هَوْناً ... قالُوا سَلاماً»
۹- با جاهلان مقابله به مثل نکنید. «إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً»
۱۰- مُدارا و حلم و حوصله، از صفات بارز مؤمنان است. «قالُوا سَلاماً»
۱۱- تواضع باید هم در عمل باشد، یمْشُونَ ... هَوْناً، هم در کلام، «قالُوا سَلاماً» و هم در عبادت. «سُجَّداً وَ قِیاماً»
۱۲- با افراد نادان و فرومایه مجادله نکنید. «قالُوا سَلاماً» (آنان سخنى در شأن خود مى‏‌گویند، ولى شما سخنى عالمانه و کریمانه بگویید)
۱۳- بهترین وقت عبادت، شب است و بین شب و نماز و مناجات، رابطه محکمى است. «یبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ» (فضاى آرام، دورى از ریا، تمرکز فکر، از برکات شب است)
۱۴- شب زنده‌‏دارى و استمرار و تداوم عبادت، نشانه‏ بندگان خاصّ خداوند است. (فعل مضارع «یبِیتُونَ» نشانه استمرار است)
۱۵- آنچه به عبادت ارزش مى‌‏دهد، اخلاص است. «لِرَبِّهِمْ»

آیات ۶۵ و ۶۶ سوره مبارکه فرقان

«وَ الَّذِینَ یقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها کانَ غَراماً * إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً» آنان که مى‏‌گویند: پروردگارا! عذاب جهنّم را از ما بازگردان که عذاب آن دامن‌گیر است. به درستى که دوزخ، جایگاه و منزلگاه بدى است.

تاوان گناه

کلمه «غرام» در اصل به معناى مصیبتى است که انسان در برابر آن راه فرار ندارد و نوعى التزام و تعهّد بر دوش او قرار مى‏‌دهد که در زبان فارسى به آن تاوان مى‏‌گویند.[۲]

فکر نجات از آتش هم باید از طریق عبادت باشد و هم از طریق دیگر اعمال نیک. حضرت على علیه السلام آن گاه که اموالى را در راه خدا وقف مى‏‌کردند، در وقفنامه‏ خود مى‏‌نوشتند: این اموال را وقف کردم، تا بدین وسیله از آتش دوزخ درامان باشم وآتش دوزخ نیز از من دور باشد.[۳]

ویژگی بندگان خاص خدا

۱- اگر شب زنده‏‌دار هم هستید، مغرور نشوید. «وَ الَّذِینَ یقُولُونَ ...»
۲- یاد معاد از ویژگى‏‌هاى بندگان خاصّ خداست. «رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ»
۳- بندگان خاصّ خداوند، بیش از آنکه طمع بهشت داشته باشند، از آتش دوزخ خوف دارند. «یبِیتُونَ ... یقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ‏»

آیه ۶۷ سوره مبارکه فرقان

«وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یسْرِفُوا وَ لَمْ یقْتُرُوا وَ کانَ بَینَ ذلِکَ قَواماً» آنان که هرگاه انفاق کنند، نه از حد گذرند و نه تنگ گیرند و میان این دو روش اعتدال دارند.

نه بخیل باش و نه اسراف کن

در جاى دیگر از قرآن کریم نیز مى‌‏خوانیم: «لا تَجْعَلْ یدَکَ مَغْلُولَةً إِلى‏ عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ»[۴] نه دستت را به گردنت غل و زنجیر کن و بخیل باش و نه کاملًا آن را باز بگذار و ولخرجى و اسراف کن. امام صادق علیه السلام مقدارى سنگریزه از زمین برداشت و مشت خود را بست و فرمود: این اقتار (سختگیرى و بخل ورزیدن) است، سپس مشت دیگرى برداشت و دست خود را چنان گشود که همه‏ سنگریزه‏‌ها به زمین ریخت، آن گاه فرمود: این اسراف است.

بار سوّم مشت دیگرى برداشت و دست خود را کمى باز کرد به طورى که مقدارى از سنگریزه‏‌ها ریخت و مقدارى در دستش باقى ماند، سپس فرمود: این، قَوام و اعتدال و حد وسط است.[۵]

خبرگزاری فارس