نقشه راه (طرح) و برنامه انسان برای عمل

یاایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه (سوره انشقاق آیه 6) ای انسان تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می روی و او را ملاقات می کنی.
با عنایت به این آیه مسیر ما روشن است، راهی به سوی پروردگار، نهایت این راه ملاقات حضرت حق است در آیات 26 الی پایان سوره فجر(یا ایتها النفس المطمئنه...) می فرماید ای روح مطمئن و آرام یافته به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است و در سلک بندگان من و در بهشت خاص خودم وارد شو.
پس نهایت کار یا هدف طرح هدایت الهی هم روشن شد که قرب الهی است.
طرح یعنی نقشه ای که ما را از طریق مسیری به هدف راهنمائی کند، در این طرح شروع یا مبدأ را گفتیم(از او) مقصد را هم گفتیم(قرب او) حال می ماند مسیر یا راه. مسیر یا راه را هم در قرآن کریم می توان در ابتدای قرآن و در سوره حمد بیابم.
1- شاهراه صراط مستقیم
2- راه مغضوب علیهم
3- راه والضالین
مسیر هم بیان شده که یکی از سه راه بالاست که شاهراه صراط مستقیم از انسان خلیقه الله می سازد و نهایت کار این انسان خلیفه الله، قرب الهی و بهشت پروردگار است، این همان طرح است که مبدأ ما، مسیر ما ، مقصد و هدف ما را بیان داشته و البته خداوند ابزار طی این مسیر را هم ایمان و عمل صالح( اجرای اوامر پرهیز از نواهی حق) بیان داشته است و برای آنانی که این مسیر و این هدف را انتخاب نکنند در مقابلشان یک طرح دیگر باقی می ماند: مبدأ حرکت آن ها از خداست ولی اگر مسیر مغضوب علیهم و یا و الضالین را انتخاب نمایند. ابزارشان کفر و شرک و نفاق و عمل طالح و نهایت خشم خدا را ملاقات کرده و در دوزخ جای می گیرند پس دو طرح کلی برای زندگی بشر ارائه شده است.
طرح سعادت یا قرب الهی
طرح شقاوت یا عذاب الهی
خداوند کریم در قرآن مجید این کتاب انسان سازی اوامری به ما فرموده اند، اعمالی را بر ما واجب نموده اند و ما را از اعمالی نهی کرده اند، این ها همان برنامه های عملیاتی یا اجرایی است اگر به آیات مربوط به عبادت مثل روز، نماز، حج... مراجعه کنیم به خوبی درمی یابیم که این دستورات همراه با زمان است از چه لحظه ای تا چه لحظه ای نماز ظهر بخوانیم و یا دیگر نمازها را رو به سوی کجا نماز بخوانیم ، ازچه زمان ماه روزه را آغاز کنیم و چند روز و هر روز از چه لحظه ای و تا چه زمانی روزه داشته باشیم در مدت روزه داری چه کار انجام دهیم و چه کار انجام ندهیم.
مکان و زمان دقیق حج و اعمال آن و زمان هر عمل را بیان داشته، چگونه برای جهاد آماده شویم و چگونه بجنگیم، کی بجنگیم، چه زمان نجنگیم، دشمنان ما چه کسانی هستند از چه چیز انفاق کنیم و چه مقدار انفاق کنیم.
چگونه امر به معروف و نهی از منکر نماییم.
سن تکلیف چه زمانی است.
تا چه زمانی توبه پذیرفته می شود.
چگون امانت داری نماییم.
چگونه ازدواج نماییم، انواع و زمان های ازدواج و طلاق چیست...
ارث را چگونه تقسیم کنیم
چگونه و چگونه... این ها تماماً برنامه های عملیاتی زندگی ماست. نکته مهم این است که همه این امور برای رسیدن به هدف قرب الهی است یعنی این برنامه ه ی عملیاتی در چهارچوب برنامه جامع خلقت و در مسیر طرح جامعی است که ما را به قرب حضرت حق نائل می نماید.
البته همان طور که قبلاً گفتیم چون قرآن و عترت از هم جدا شدنی نیستند و ائمه اطهار(ع) الگوی عملی در عمل به قرآن و بیانگر احکام الهی و مفسر قرآن هستند جرئیات برنامه عملیاتی توسط این بزرگواران و در سیره آنان تبیین گردیده است. در این جا به فرمان حکومتی حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر این فرمانده و صاحبه بی بدیل امیر مؤمنان(ع)، وقتی که به حکومت مصر منصوب شده بود به صورت اجمال اشاره ای می نماییم. قسمتهایی که از این فرمان در حقیقت یک راهنمای طرح ریزی، و قسمتهایی از آن یک طرح جامع و قسمت هایی از این فرمان یک برنامه جامع و مواردی هم برنامه عملیاتی است که با مراجعه به فهرست موضوعات این فرمان و تقسیم بندی اجزاء آن می توان این موارد را استخراج نمود و دسته بندی مناسب ارائه داد.
در جا چند حدیث از حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را در خصوص آینده نگری(طرح) متذکر می شویم:
آمادگی و مهیا شدن در کارها از دوراندیشی است.(16)
کسی که روزگار را بشناسد از آماده شده غافل نمی ماند.(17)
من قعد عن حیله اقامته الشداید(18)( کسی که از چاره اندیشی کار خویش بنشیند( باز ماند) سختی ها او را به پا دارند( گرفتارش کند).
اذا قترن العزم بالحزم کملت السعاده( هنگامی که عزم و اراده با دوراندیشی همراه شد سعادت و نیکبختی کامل گردد(19)
التدبیرو قبل الفعل یومن العثار(20)( تدبیر و چاره جویی پیش از انجام کار باعث مصونیت از لغزش است)
هرگاه خواستی کاری انجام دهی پس از تأمل و اندیشه و مراجعه کردن به مشورت انجام ده و کار امروز را به فردا مینداز، و هر روز کار همان روز را انجام بده.(21) توجه دادن به داشتن طرح و عمل طبق برنامه.

نتایج و درس ها

طرح ها در قرآن کریم در سه نوع کوتاه مدت( مثل دوران جنینی تا شیردادن طفل)، میان مدت(از کودکی تا رشد انسان) و بلند مدت ارائه شده اند( از رشد عقلی و جسمی تا حصول بهشت) برنامه های قرآنی در دو نوع فراگیر و جامع و عملیاتی ارائه گردیده برنامه های قرآنی در دو نوع فراگیر و جامع و عملیاتی ارائه گردیده برنامه های قرآنی در سه نوع کوتاه برد و میان برد و غائی، ارائه شده است.
در قرآن به دو نوع برنامه اشاره شده برنامه فلاح و درستکاری - برنامه بدبختی و عذاب؛ و برای هر دو نوع نمونه هایی از اقوام پیشین آورده شده. برا ی برنامه فلاح رستگاری یک مسیر صراط مستقیم است که بزرگراه و سایر اعمال حسن( سبیل الله) هستند که به این شاهراه ختم می شوند.
برای برنامه بدبختی و شقاوت هم دو راه قید شده - راه آنان که خدا بر آنان غضب کرده و راه آنان که گمراه شدند و هر دو راه به بزرگراه دوزخ ختم می شوند.
درس هایی که گرفتیم :
- برای وصول به هر هدفی باید طرح و برنامه داشته باشیم:
- طرح و برنامه در امور مهم باید مدون باشد.
-درطرح نیاز به ذکر زمان نیست.
- در برنامه باید زمان های امور مشخص باشد.
- طراح در برنامه ریزی باید زمان ها را برای خود ضبط و ثبت داشته باشد.
-زمان های برنامه در برنامه فراگیر نیاز به ابلاغ ندارد ولی در برنامه عملیاتی باید ابلاغ شود.
- طرح و برنامه هر دو باید قابلیت انعطاف داشته باشند( موسع بودن زمان نمازهای پنج گانه- نماز و روزه مسافر- نماز در حال جنگ- سقوط تکلیف جهاد از بیمار یا انواع حج مثل حج قرآن- حج افراد - عمره تمتع از مصادیق این امرند)
-داشتن برنامه جایگزین یا برنامه برای شرایط بحران ضروری است( به آیات مربوط به جای آوردن قضای عبادت - استغفار از گناهان و جبران مافات و کفارات توجه شود) - برنامه ریزی با علم، حکمت و عدالت میسر است
-برنامه باید جوابگوی همه مخاطبین و اقدام کنندگان آن باشد( به آیات قرآن که همه جن و انس را خطاب قرار می دهد یا به احکام ارث و محارم و یا به آیات مربوط به عمل گذشتگان و آیندگان توجه شود)
- در طرح ریزی و برنامه ریزی باید همه امور متوجه هدف یا نتیجه غائی باشد
( به آیات قرب الهی - کسب رضایت حق - اخلاص در عمل توجه فرمایید)
- برنامه ریزی باید قابلیت ارزیابی و حسابرسی در هر مرحله را داشته باشد. به آیات حساب و کتاب اعمال توجه فرمایید. همین طور به مبانی سیر و سلوک مشارطه - مراقبه- محاسبه در احادیث دقت نمائید.
- برنامه باید جوابگوی از مبداء تا مقصد باشد یا همه زمان های عمل را بپوشاند.
- در برنامه های جامع باید برنامه یا برنامه های تکمیلی برای شرایط خاص نیز پیش بینی شود.( آیات مربوط به حدود، قصاص و تعزیرات از این قبیل اند)
- در برنامه ریزی باید توجه دقیق به محدودیت ها و مقدورات و توانایی های مجریان برنامه شود به آیه
لا یکلف الله نفسا الا وسعها لها ماکسبت و علیها ما اکتسبت ربنا لا تواخذنا ان نسینا او اخطانا ربنا و لاتحمل
علینا اصرا کما حملته علی الذین من قبلنا ربنا و لا تحملنا مالا طاقه لنا به واعف عنا واغفرلنا و ارحمنا انت مولانا فانصرنا علی القوم الکافرین.
(سوره بقره آیه 286)
- برنامه اجرایی یا عملیاتی باید دقیق و به دور از ابهام و کلی گویی باشد و جنبه علمی و عینی داشته باشد.
(به آیات مربوط به حدود و قصاص، گواهی دادن، ارث و محارم توجه فرمایید)
- از آن جایی که برنامه در بستر زمان تحقیق می یابد یعنی پدیده ای است بدون بازگشت، بایستی ترتیب توالی موضوعات تقدم و تاخیر زمانی و شانی آن ها در برنامه لحاظ گردد.
( به آیات مربوط به اقدامات مرحله به مرحله تبلیغ رسالت پیامبر بزرگوار اسلام (ص) توجه شود.
به ترتیب: تبلیغ به خانواده - بستگان - قوم عشیره - شهر و محل سکونت - سایر ملل).
-گرچه برنامه باید بلند مدت و جامع باشد ولی باید قابلیت ابلاغ تدریجی، و هم امکان اجرای مرحله به مرحله را داشته باشد و مرحله به مرحله براساس نیاز مجری ابلاغ و اجرا گردد.
(به نزول دفعی و تدریجی آیات و ابلاغ مرحله به مرحله احکام و مخاطبین هر مرحله توجه شود)
- در برنامه ریزی باید زمینه هر مرحله در مرحله قبل مهیا شده باشد یا این که هر مرحله پله مرحله بعد باشد.

پی‌نوشت‌ها:

1- طرح ریزی استراتژیک دفاعی و امنیتی - کتاب درسی مقطع دکترای دانشگاه عالی دفاع ملی - تألیف دکتر محمد باقر دانش آشتیانی چاپ سال 77 - صفحات 1و 2.
2- مدیریت عمومی - دکتر سید مهدی الوانی - نشر نی چاپ سوم سال 1369 صفحات 13 الی 15.
3- اصول و مبانی مدیریت دکتر عبدالله جاسبی- انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی چاپ چهارم سال 1369 صفحه 128.
4- فرهنگ واژه های نظامی - تالیف سرتیپ ستاد محمود رستمی - ناشر، ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران چاپ اول سال 1378 صفحه 162.
5- نگرشی بر مدیریت اسلامی- سید رضا تقوی دامغانی - ناشر: شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول زمستان 1379 صفحه 46 الی 53
6-الحیاه ج 2 365؛ تالیف محمدرضا، محمد، علی حکیمی، ترجمه احمد آرام. انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سال 1368
7-اصول کافی، مولف شیخ کلینی؛ ترجمه سید جواد مصطفوی، جلد 1 صفحه 252. انتشارات علمیه اسلامیه
8- تحف العقول ص 438؛ تالیف شیخ ابو محمد الحسن بن علی بن الحسین بن شعبه الحرانی معروف به ابن شعبه، قرن چهارم قمری
9- بحارالانوار مجلسی ج 8ص 12
10- بحارالانوار مجلسی ج 89 ص 196
11- بحارالانوار مجلسی ج 23 ص 32
12- نهج البلاغه فیض الاسلام خطبه 40
13- تحف العقول ص 321
14- تاریخ فخری ص 67؛ تالیف ابن طقطقی، انتشارات علمی و فرهنگی 1384
15- کنز العمال ج 6 ص 717 ح 17550؛ تالیف علی علاء الدین متقی هندی. انتشارات بیروت موسسه الرساله
16- من الحزم التاهب و الاستعداد - غررالحکم و دررالحکم آمدی صفحه 139 حدیث شماره 2/739
17- من عرف الایام لم یغفل عن الاستعداد - غررالحکم و دررالحکم آمدی صفحه 140 حدیث شماره 10/747
18- همان منبع بالا صفحه 310 حدیث شماره 6/2281
19-همان منبع بالا صفحه 245حدیث شماره 29/1688
20- عرف الایام لم یفعل عن الاستعداد - غررالحکم و دررالحکم آمدی صفحه 355 حدیث شماره 2/2708
21-همان منبع بالا صفحه 293 حدیث شماره 28/7974

منبع: آراسته، ناصر، (1331)، نیم نگاهی به مدیریت و برنامه در قرآن، تهران: انتشارات سبز ایران، چاپ اول، 1388.