کتابشناسی ملیNational Bibliography

کتابشناسی ملی، مهمّ ترین ابزار ثبت کتابشناسی در هر کشور به حساب می آید. اکثر کشورها در حال حاضر به انتشار کتابشناسی ملی خود دست زده اند و در این راستا بیشتر کتابخانه های ملی آنها به این مهمّ پرداخته اند. کتابخانه های ملی، معمولاً در تدوین کتابشناسی ملی، بر مطبوعات ملی که بر اساس قانون واسپاری صورت می گیرد تکیه می کنند. با اینکه اغلب کشورها با حمایت و نظارت های دولتی اقدام به انتشار کتابشناسی ملی می کنند، اما استثنائاتی نیز ملحوظ است. به عنوان مثال ایالات متحده و هلند، کتابشناسی ملی شان بیشتر جنبه تجاری داشته است. متولیّان تهیه کتابشناسی ایالات متحده با نام کتابشناسی ملی بریتانیا (BNB)، کتابخانه ها و ناشرین و فروشندگان کتاب هستند. در آلمان شرقی این کتابشناسی توسط مؤسسه کتاب آلمان در لایپزیک منتشر می شود. مؤسسه مذکور را ناشران آلمان در سال 1931 م تأسیس کرده اند... تهیّه کتابشناسی فرانسه (Bibliographie De La France) در سال 1811 م آغاز شده و به صورت هفتگی انتشار می یابد. این کتابشناسی، حاوی کتاب ها، جزوات، مطبوعات دولتی، اطلس ها، نقشه ها و آثار موسیقایی بر اساس ترتیب مصنف، همراه با راهنمای سالیانه مؤلفان، عناوین و موضوعات است. از سال 1933 م یک کتابشناسی تجاری به صورت ماهانه در این کشور منتشر می شود که شامل کتاب ها و جزوات انتشار یافته در فرانسه است. رساله های دانشگاهی، اطلس ها، مطبوعات دولتی و آکادمی ها و کتاب های انتشار یافته به زبان فرانسه در تمام دنیا را نیز در بر می گیرد.

در سال 1971 م دو فهرست یاد شده در یک فهرست با نام کتابشناسی ملی فرانسه ادغام و به صورت هفتگی انتشار یافت. و هر ماه و فصل و سال به صورت مجموعه نیز ارائه می شود.

کتابشناسی آلمان شرقی از سال 1931 م انتشار می یافت و شامل دو بخش (مطبوعات تجاری به صورت هفتگی) و (مطبوعات جمعیت ها و مؤسسه ها به صورت ماهانه) می شد.

انتشار کتابشناسی آلمان غربی از سال 1947 م شروع و به صورت هفتگی با راهنمای مؤلف، همراه با دیسکت رایانه ای (از سال 1968 م) منتشر می شود.

از دیگر کتابشناسی های ملی می توان به کتابشناسی آمریکا 1903 1934 م که شامل مطبوعات سال های 1639 تا 1799 است، اشاره کرد. و نیز فهرست مختصر کتاب های چاپ شده در انگلستان و اسکاتلند و ایرلند و انگلستان، چاپ های خارج (1475 1640) که افرادی چون و.پولاد و رد گریف در سال 1926 به تهیه آن اقدام کرده اند... .

کتابشناسی ملی لیبی

کتابشناسی ملی لیبی (/ الببلیو غرافیة الوطنیة اللیبیة) در سال 1972 م از طرف وزارت تبلیغات و فرهنگ لیبی انتشار یافت. این کتابشناسی شامل دو بخش می شود: بخش اول، مربوط به ثبت نشریات سال های 1866 تا 1971 م است که با ورود صنعت چاپ در لیبی و ظهور اوّلین روزنامه عربی با عنوان (طرابلس الغرب) به سال 1866 م آغاز شد. در این بخش همچنین کلیّه روزنامه ها، مجلات و نشریه ها، به استثنای نشریه های سالیانه، در دو قسمت مورد بررسی قرار گرفته است: قسمت اوّل، شامل نشریه های جاری تا ژانویه 1972 و قسمت دوّم، شامل نشریه های غیر جاری که از سال 1827 تا 1971 م ادامه و سپس متوقف شدند. تعداد این نشریه ها در خلال سال های یاد شده به 320 عدد می رسد که شامل نشریه های عمومی و تخصصی و عربی و غیر عربی می شود... .

گزارش توصیفی نشریه ها شامل، عنوان نشریه، تاریخ اولین شماره (یا سال انتشار) و سپس تاریخ توقف نشریه است. آنگاه بعد از موارد یاد شده، توضیحات دیگر به شرح ذیل آمده :

1. زبان نشریه (در صورتی که غیر از زبان عربی و یا به زبان عربی مختلط با زبان دیگر بوده باشد)؛

2. زمان انتشار نشریه (روزانه، هفتگی، ماهانه و...)؛

3. بهای تک شماره و اشتراک سالانه؛

4. اسم ناشر؛

5. عنوان مکانی که نشریه در آن چاپ می شده؛

6. حجم وعنوان فرعی آن و ذکر تعداد تیراژ؛

7. هرگونه گزارشی که موجب روشنگری بیشتر پیرامون نشریه باشد؛

8. در صورتی که زبان نشریه غیر عربی باشد ترجمه عربی عنوان آن آمده؛

9. شماره مسلسل نشریه که مربوط به راهنمای اصلی کتابشناسی شود... .

بخش دوّم این کتابشناسی، ویژه کتاب ها و تحقیقات و اطلاعات مربوط به سال های 1951 تا 1971 م می شود. این بخش، شامل سه قسمت مهمّ، یعنی: مطبوعات ناشرین و چاپخانه های تجاری و دانشگاه لیبی و همچنین مطبوعات حکومتی و انجمن های دیگر و نیز مطبوعات آموزشی و کلاسیک می شود... از سال 1972 م به بعد، نام این کتابشناسی به کتابشناسی عربی لیبی تغییر نام یافت.

النشرة المصریة للمطبوعات؛ قاهره 1955 م

این نشریه از سال 1969 م به نام نشرة الایداع القانونی تغییر نام یافت. ماهنامه ای که به دفعات به صورت یک جا عرضه شد که یکی از آنها شامل سال های 1955 تا 1960 و دیگری شامل 1961 تا 1962 می شود. این نشریه به چهار بخش تقسیم می گردد:27

در قسمت اوّل، کتاب ها بر اساس موضوعی و سیستم دیوئی مرتب شده اند و ذیل هر موضوع، نام کتاب ها به صورت الفبایی آمده است. قسمت دوّم، شامل گزارش کتاب های آموزشگاهی و کودکان بر اساس موضوع و همان رده بندی دیوئی است. در قسمت سوم، نمایه عناوین کتاب ها، نمایه مؤلفان، مترجمان و... به ترتیب هجایی و راهنمای موضوعات به ترتیب هجایی آمده است. در قسمت چهارم نیز به کتاب های انتشار یافته به زبان های اروپائی در مصر، در خلال سال های یاد شده، پرداخته شده و نمایه های ویژه ای برای آن تهیّه گردیده است.

النشرة العراقیة للمطبوعات

شماره اوّل این نشریه در سال 1961 م تحت عنوان نشرة الایداع للمطبوعات العراقیة به چاپ رسید و شامل مدخل های مطبوعات عربی و کردی و ترکی قدیم (ترکمانی) عراق بود و مطبوعاتی را که در عراق به زبان های انگلیسی و دیگر زبان های اروپایی به چاپ رسیده در بر نمی گرفت. اما در شماره های بعدی به این کتابشناسی اضافه شدند... . این مجله کتابشناختی از شماره چهاردهم به الببلیو غرافیة الوطنیة العراقیة / کتابشناسی ملی عراق تغییر نام یافت... .

کتابشناسی الجزایر

به جهت ثبت و حصر تولیدات محلّی، کتابخانه ملی الجزایر، این نشریه ادواری را به راه انداخت. این کتابشناسی که شامل کتاب ها و نشریات در موضوعات مختلف است، در هر سال دو بار انتشار می یابد. اولین شماره آن به سال 1974 م به چاپ رسید... .

کتابشناسی ملی تونس

شماره اوّل آن در سال 1971 م به چاپ رسید و شامل منشورات ملی مصوَّب قانون نشر است. در سال 1974 م کتابشناسیِ گذشته تونس از سال های 1956 تا 1986 م انتشار یافت، که شامل منشورات غیر رسمی و بر اساس رده بندی دهدهی دیوئی، و فهرست شده بر اساس شیوه انجمن استاندارد کردن فرانسه (AFNOR) به اضافه نمایه های عناوین، مؤلفان و... است. در سال 1975 م همچنین کتابشناسیِ گذشته تونس از سال های 1969 تا 1973 م شامل 489 کتاب از منشورات غیر رسمی تونس بر اساس رده بندی دهدهی جهانی انتشار یافت. در همان سال کتابشناسی نشریات تونس با عناوین ذیل منتشر شد:

1. الببلیو غرافیة التونسیة للدوریات العربیة 1860 1975 م.

2. الببلیو غرافیة التونسیة للدوریات العلمیة 1956 1975 م.

کتابشناسی ملی لبنان

از سال 1964 انتشار یافت واز سال 1971 با عنوان النشرة الببلیو غرافیة اللبنانیة جهت دست آوردهای فکری و انتشاراتی لبنان، از طرف دار المکتب الوطنیة به چاپ رسید. نیز در خلال سال 1996 م کتابشناسی ملی لبنان، شامل کلیه منشورات لبنان و منشوراتی که در سال 1995 م درباره لبنان به بحث پرداخته اند، انتشار یافت. این کتابشناسی توسط شرکت (MERS ) با هزینه وزارت فرهنگ و آموزش عالی لبنان منتشر شد.

کتابشناسی ملی مغرب / مراکش

انتشار این کتابشناسی از: 1960 توسط خزانه کتاب ها و اسناد عمومی مغرب آغاز شد. در شماره سال 1980 م این کتابشناسی، به مطبوعات مغربی (به زبان عربی و فرانسه) که به موجب قانون ایداع مغرب وارد کتابخانه شده، پرداخته است.28 بخش اوّل: شامل مطبوعات عربی و بخش دوّم: شامل مطبوعات صادره به زبان فرانسه است...

کتابشناسی ملی اردن

از سال 1980 م توسط انجمن کتابخانه های اردن، با انتشار مجلد اوّل تحت عنوان: السجل السنوی للانتاج الفکری فی الاردن لعام 1979 م آغاز گردید... .

کتابشناسی ملی سوریه

در سال 1985 م اوّلین مجلد کتابشناسی ملی سوریه (مربوط به سال 1984) انتشار یافت. این کتابشناسی در بردارنده اطلاعات، توصیفات و گزارشات از مطبوعاتی است که در خلال سال 1984 به موجب قانون (ایداع = ذخیره سازی) به کتابخانه الاسد سوریه وارد شده.

کتابشناسی ملی سعودی

جامع ترین کار کتابشناسی در کشور سعودی است. هدف این کتابشناسی، احصا و تتبع تولیدات فکری در مملکت عربی سعودی، و یا منشوراتی است که سعودی ها یا مؤسسات سعودی به نشر آنها همت گماشته، و یا تألیفاتی که توسط آنها در خارج از کشور به چاپ رسیده است. آغاز این کتابشناسی از سال 1880 بوده است. کتابخانه ملی فهد، مسئولیت گردآوری و احصای منشورات مملکت سعودی را به عهده دارد. از جمله فعّالیت این کتابخانه تألیف: معجم المطبوعات العربیة 1925 1970 (علی جواد الطاهر) است که به ترتیب الفبایی اسامی مؤلفان تهیّه شده است. نیز تألیف کتاب حرکة التألیف و النشر فی المملکة العربیة السعودیة توسط یحیی ساعاتی که در آن حدود 800 کتاب از مؤلفان سعودی یا اجانب مقیم در آن کشور جمع آوری شده و شامل دو فهرست مؤلف و عنوان بوده و به سال 1979 م به چاپ رسیده است.

کتابشناسی ملی بحرین

فعّالیت در راستای تهیّه کتابشناسی در بحرین در اواخر سال 1976 یعنی زمانی که راهنمای کتابخانه ها و مطبوعات بحرین، انتشار یافت آغاز گردید. در سال 1980 اولین کتابشناسی مستقل در 22 صفحه به زبان عربی انتشار یافت.

این کتابشناسی شامل چهار بخش می شود: بخش نخست شامل مطبوعات دولتی است. بخش دوّم شامل کتابشناسی مؤلفین بوده و بخش سوّم شامل مجلات و جرایدی که در بحرین صادر شده و متوقف شده را دربر دارد. در بخش چهارم نیز به روزنامه ها و مجلات جاری و مستمر بحرین پرداخته شده است.

در سال 1984 راهنمای کتابخانه های عمومی و کتابشناسی بحرین به عنوان ضمیمه بخش دوّم کتابشناسی بحرین در 51 صفحه بزرگ شامل موارد ذیل انتشار یافت:

1 لیست پایان نامه های کارشناسی ارشد؛

2 کتابشناسی تألیفات بحرینی؛

3 روزنامه ها و مجلات؛

4 مطبوعات دولتی... .

کتابشناسی ملی قطر

انتشارات دار الکتب القطریة، از سال 1970 م دست به انتشار لیست تألیفات قطری به صورت سالانه بر اساس روش دیوئی با راهنمای مؤلف، عنوان و موضوع زده است. این کتابشناسی ملی در دو بخش عربی و فرانسه و هر یک در قالب سه بخش تنظیم شده است:

منشورات رسمی (دولتی و انجمن ها)، منشورات غیر رسمی (مؤسسات خاص) وتألیفات دانشگاهی (پایان نامه ها و تحقیقات دانشگاهی). این کتابشناسی دارای راهنمای مؤلفین، عناوین و موضوعات است... .

کتابشناسی های منطقه ایRegional Bibliography

هر کتابشناسی که انتشارات منطقه مشخصی را که میان مجموعه ای از مناطق توسّط یک ویژگی هم سنخ شده اند، ثبت و ضبط کند، کتابشناسی منطقه ای گویند. بهترین مثال برای یک کتابشناسی منطقه ای، کتابشناسی منطقه ای West Indies است که تحت عنوان Current Caribean Bibliography انتشار می یابد. این کتابشناسی شامل انتشارات منطقه اطراف دریای کارائیب، که دارای مسائل و قضایای مشترک هستند، می باشد.29 همچنین کتابشناسی Books In English که توسط کتابخانه موزه بریتانیا با همکاری کتابخانه کنگره آمریکا انتشار می یابد، ویژه کلیّه انتشاراتی است که به زبان انگلیسی در تمامی دنیا منتشر می شود. در بریتانیا همچنین یک کتابشناسی تحت عنوان Cumulative Book Indexویژه مطبوعات زبان انگلیسی وجود دارد. نیز فهرست Biblio شامل مطبوعات زبان فرانسوی که در سطح جهانی منتشر می شود. این فهرست از سال 1933 انتشار یافت.30 همچنین النشرة العربیة للمطبوعات که توسط اداره توثیق ومعلومات سازمان تربیت، فرهنگ و علوم با همکاری دارالکتبِ قاهره انتشار می یابد، از مثال های خوب برای کتابشناسی منطقه ای به شمار می روند... .

کتابشناسی موضوعیSubject Bibliography

کتابشناسی های موضوعی، از لحاظ حجم و کیفیت جامعه تحت پوشش، متفاوتند. این نوع کتابشناسی ها ویژه یک موضوع یا بیشتر، انتشار می یابند. کتابشناسی های موضوعی از مهمترین وسایل و ابزار در تحقیقات علمی به شمار می روند. برخی انجمن ها، آکادمی ها ومراکز پژوهشی، در خصوص انتشار این نوع کتابشناسی، به جهت تسهیل در کار محققان و مساعدت آنها، اقداماتی انجام داده اند. از جمله کتابشناسی های موضوعی، می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

کتابشناسی ادبیات انگلیسی کمبریج که در سال 1940 م در قالب چهار جلد به چاپ رسید. چاپ جدید آن نیز در سال 1970 م به انجام رسید.F.W.Batson, The

Cammbridge Bibliography Of English Literature 4Vol, 1940: New Ed.1970FF.

از دیگر کتابشناسی هایی که صرفا موضوعی بوده ویژه منطقه یا زبان خاصی نیست، همان کتابشناسی صادره توسط یونسکو است که در پاریس به سال 1951 م انتشار یافت و از سال 1962 م به Stevens در لندن انتقال یافت با این عنوان:

International Bibliography Of The Social Sciences.13

از دیگر کتابشناسی های موضوعی در سطح ملی می توان به سه مورد ذیل اشاره کرد:

1. British Medical Book List: London, 1950

2. American Seintific Books... 1960-62, 1962-63, 1963-64 Ed.by.p.

3. Steckler.N.Y., 1962- 64.23

از بارزترین کارهای موفق در حوزه کتابشناسی موضوعی در موضوع کتابخانه ها و اطلاع رسانی، کتابشناسیLibrary And Information Science Abstracts. London Library :

33 Association 1950. است.

این کتابشناسی از طرف انجمن کتابخانه های بریتانیا به صورت فصلنامه همراه با ارائه مجموعه ای سالانه انتشار می یابد. از دیگر کتابشناسی های موضوعی در همین موضوع Library Literatures, New-york wilson. 1934است که توسط شرکت ویلسون در آمریکا از سال 1921 به صورت آزمایشی انتشار یافت و از سال 1934 به صورت منظم به چاپ رسید. از کتابشناسی های موضوعی در زبان عربی: الدلیل الببلیوغرافی للانتاج الفکری العربی فی مجال المکتبات و التوثیق است که توسط محمد فتحی عبدالهادی در قاهره از ادارة التوثیق و المعلومات بالمنظمة العربیة للتربیة و الثقافة والعلوم به سال 1976 انتشار یافته است... .

کتابشناسی های اشخاصPersonal Bibliography

این کتابشناسی ها مربوط به تألیفات یک نویسنده مشخص است و گاهی به آن بیوبیبلیوگرافی اطلاق می شود. برخی از این نوع کتابشناسی ها ساده بوده و از حد یک فهرست توصیفی آثار یک مؤلف در پایان شرح حال او فراتر نمی رود. اما پاره ای از آنها تفصیلی و عمقی است، مانند کتابشناسی های ذیل:

1. F.W.Ebich & L.L.Schucking, A Shakspeare Bibliography (1931: Supplement 1937).

2. Michael Sadler, Trallope : A Bibliography (1928).

در زبان عربی از این دست کتابشناسی ها به مؤلفات الغزالی اثر عبدالرحمن بدوی (قاهره، دارالقلم، 1961 م) و مؤلفات ابن سینا، از جورج شحاته قنواتی (قاهره: دارالمعارف، 1950 م) و مؤلفات ابن خلدون، اثر عبدالرحمن بدوی، (قاهره) می توان اشاره کرد.

پی نوشتها

1. سعد محمد المجرسی. الببلیوغرافیا و دراستها فی علوم المکتبات، القاهره، جمعیة المکتبات المدرسیة، 1974، ص 10.

2. لروی هارولد لیندر. نشأة الببلیوغرافیا الوطنیة الشاملة الجاریة، ترجمه عبدالمنعم محمد موسی، القاهره: الهیئة المصریة العامه للکتاب 1984، ص 7.

3. نویل مالکلیس لویز: الببلیوغرافیا، ترجمه بهیج عثمان، مراجعة نصری زغیب، بیروت: منشورات عویدات 1989، ص 8 21.

4. Chakraborti, M.L. Bibliography In Theory and practice. World. press. Calcutta: 1791.p.1.

5. The oxford english Dictionary. Vol.1(A.B). P.846.

6. I bid

7. Stokes, Roy . The function of bibliography. Second Ed. Agrafton book. 1982, p.3.

8. I bid. 4

9. ALA. Glossary of library terms. Chicago: The American. Library Association. 1943.P.11.

10. Chakraborti.M.L.Op.Cit.P.19.

11. Robinson. A.M.Lewin. Systematic Bibliography. Clive Binghey London: 1978.P.11.

12. Baymon. Robert. Elements of Bibliography : A Simplified Approach. Metuchen : London: 1981.P.4.

13. Chakraborti.M.L.Op-Cit. P.3.

14. Robinson, A. M.Lewin, Op.Cit.P.12-18.

15. Stoles. Roy. Op. Cit.P138.

16. Ibid. P139.

17. شعبان عبدالعزیز خلیفه: الببلیو غرافیا او علم الکتاب. دراسة فی اصول النظریة الببلیوغرافیة و تطبیقاتها النظریة العامة، القاهره: الدار المصریة اللبنانیة، 1997 ص 132 133.

18. Katz. William A.Introduction To Refrence Work. Vol.l.Bastic Information Sources. 2.nd.Ed. New York: Mc Graw Hill. 1974. P.31.

19 . شعبان عبدالعزیز خلیفه، همان ص 133 134.

20. Ibid. P.25.

21. حسن عماد مکاوی. تکنولوجیا الاتصال الحدیثة فی العصر المعلومات. القاهره: الدار المصریة اللبنانیة، 1993، ص 20.

22. همان، ص 30.

23. Ibid.

24. Robinson, A.M.Lewin, Systematic Bibliography Clive Bingley,London,2nd Ed. , 1971, P.14.

25. نزار محمد علی. قوائم المؤلفات أو الببلیوغرافیات. بغداد: وزارة الاعلام مدیریة الثقافة، 1972 م (سلسلة الکتب الحدیثة 40) ص 11.

26. Ibid., P.14.

27. عبدالستار الفلوجی. مدخل لدراسة المراجع. القاهرة: دارالثقافة للطباعة و النشر، 1974 م، ص 99 100.

28. الوضع الببلیوغرافی بالاقطار العربیة؛ التعریف بالببلیوغرافیا القومیة القطریة، ملتقی الحصر الببلیوغرافی بالاقطار العربیة. تونس 21 27 فوریه 1979 م.

29. Robinson, A.M.Lewin. Op. Cit., P.15.

30. محمد سلمان علی. الببلیوغرافیا الماضی و الحاضر، دمشق: منشورات وزارة الثقافة، 1995، ص 86 87.

31. عبدالستار الفلوجی، همان، ص 103.

32. همان، ص 104.

33. فتوحی میری عبودی. تقویم المراجع العربیة و الاجنبیة، وکالة المطبوعات(د.ت) ص 78 79.